Author: videoslearning.com

ហម្មិយៈ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( ម. ព. ហម្មិយ ) ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ហម្មិយ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( បា. ហម្មិយ; សំហម៌្យ ) ប្រាសាទថ្មរាងកណ្ដូង; រោងថែវរៀបថ្មឬរៀបឥដ្ឋរាងកណ្ដូង; គូហារៀបថ្មឬឥដ្ឋ ។
ឧទាហរណ៍៖ ហម្មិយៈ​ជា​លំនៅ​នៃ​ពួក​បព្វជិត អ្នក​រៀន​វិបស្សនា​ធុរៈ ។ ហម្មិយៈ

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ហប់

👉ថ្នាក់ពាក្យជា កិរិយាសព្ទ
មានន័យថា ឆ្ពុង​របស់​អយោម័យ​ឲ្យ​នៅ​ក្នុង​កម្តៅ​ភ្លើង​ដើម្បី​មិន​ឲ្យ​ច្រែះ​ចាប់។
ឧទាហរណ៍៖ ហប់​បាត្រ​ដែក ។

                     ដុត​របស់​លោហម័យ​ឲ្យ​រលាយ​ក្នុង​ពុម្ព​ដើម្បី​ភ្ជិត​ស្នាម​ប្រេះ​ឆា​ឬ​ស្នាម​បែក។

ឧទាហរណ៍៖ ហប់​ផ្តិល​បែក ។

                     ចាប់​ផ្អោប​សរសៃ​ធ្មៃ សរសៃ​ជក់​ត្នោត​ជាដើម ត្រកួញ​ដើម្បី​វេញ​ខ្សែ។

ឧទាហរណ៍៖ ហប់​ជក់​ត្នោត ។

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ប៉ែក​ផ្ទះ​ពី​ខាង​មុខ​ឬ​ពី​ខាង​ក្រោយ​បំផុត​ដែល​ត​ភ្ជាប់​ពី​មេ​ដំបូល មាន​ចែង​ឆ្វេង​ស្តាំ។
ឧទាហរណ៍៖ ផ្ទះ​រោង​មាន​ហប់​មុខ ផ្ទះ​មាន​ហប់​មុខ​ហប់​ក្រោយ ។

👉ថ្នាក់ពាក្យជា គុណនាម
មានន័យថា ដែល​មាន​របាំង​រាំង​ផ្លូវ​ខ្យល់ ពុំសូវ​មាន​ខ្យល់​ចេញ​ចូល។
ឧទាហរណ៍៖ ទី​ហប់ កន្លែង​ហប់​ខ្យល់ ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ហប

👉ថ្នាក់ពាក្យជា កិរិយាសព្ទ
មានន័យថា ហត់​ទន់​ខ្សោយ​កម្លាំង​ដល់​ដក​ដង្ហើម​ផ្សេស​ៗ។
ឧទាហរណ៍៖ មាន់​ជល់​គ្នា​ទាល់​តែ​ហប​ទាំង​ពីរ ដាល់​គ្នា​ដល់​ហប​រាល់​ខ្លួន។ ហប​ហត់ ហត់​ម្ហប​ៗ ។

👉ថ្នាក់ពាក្យជា គុណនាម
មានន័យថា ហត់​ទន់​ខ្សោយ​កម្លាំង​ដល់​ដក​ដង្ហើម​ផ្សេស​ៗ។
ឧទាហរណ៍៖ មាន់​ជល់​គ្នា​ទាល់​តែ​ហប​ទាំង​ពីរ ដាល់​គ្នា​ដល់​ហប​រាល់​ខ្លួន។ ហប​ហត់ ហត់​ម្ហប​ៗ ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ហន្ទយុំ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា កិរិយាសព្ទ
មានន័យថា (ម. ព. ហនេយ្យុំ) ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ហនេយ្យុំ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា កិរិយាសព្ទ
មានន័យថា (បា.) គប្បី​សម្លាប់ ។ ខ្មែរ​ប្រើ​ក្លាយ​ជា គុ. សំដៅ​សេចក្ដី​ថា “ដែល​ត្រូវ​តែ​ប្រហារ​ជីវិត​បង់”។
ឧទាហរណ៍៖ ចោរ​ហនេយ្យុំ  ចោរ​កំណាច​ដែល​ត្រូវ​តែ​សម្លាប់​ចោល (និយាយ​ក្លាយ​ឃ្លាត​ទៅ​ទៀត​ជា ចោរ​ហន្ទយុំ  ក៏​មាន អ. ថ. ហ័ន-ទៈយុង  ប៉ុន្តែ​បើ​ចង់​ឲ្យ​ត្រឹម​ត្រូវ​កុំ​ប្រើ ហន្ទយុំ គួរ​ប្រើ ហនេយ្យុំ  វិញ) ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ហនូកូវ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា និបាតសព្ទ
មានន័យថា ( ម. ព. ហនូ ) ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ហនូ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា និបាតសព្ទ
មានន័យថា ( ព. បុៈ ) ឬ : ដូច្នោះទេហនូ ? , ឯណោះទេហនូកូវ? ( ច្រើនប្រើក្នុងសាស្ត្រាទេសន៍និងកាព្យបុរាណ ) ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ហនុមាន្ត

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( ម. ព. ហនុមាន ) ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ហនុមាន

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( សំ. ហនុមត៑, ហនុមន្ត,—មាន៑, —មាន្ត ឬ ហនូ— ) ឈ្មោះស្តេចពានរមួយជាសេនារបស់ព្រះរាម ក្នុងរឿងរាមកេរ្តិ៍ ( ហៅ ពាយុបុត្រ ឬ វាយុបុត្រ ក៏បាន ) ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ហទ័យ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( បា.ហទយ; សំ. ហ្ឬទយ )បេះដូង, ដួងចិត្ត, ចិត្ត; ទ្រូង ។ រ. ស. ព្រះហឫទ័យ ឬព្រះរាជហឫទ័យ ។ បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ ត្រូវសរសេរហទយ អ. ថ. ហៈទៈយៈ, ដូចជា ហទយពិការ ឬ—វិការ ពិការបេះដូង, ដំណើរខូចបេះដូង ។ ហទយរូប រូបបេះដូង, តួបេះដូង ។ ហទយរោគ រោគបេះដូង; រោគឈឺចិត្ត ។ ហទយវត្ថុ លំនៅរបស់ចិត្ត( តួបេះដូង )។ ល ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ហទយសាស្រ្ត

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ការថ្លែងរៀបរាប់យ៉ាងពិស្តារពីបេះដូង។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ហទយវិទ្យា

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ផ្នែកពេទ្យវិទ្យា ដែលបរិយាយពីរោគបេះដូង។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ហទយលេខ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ស្នាមនៃកម្រិត ដែលហទយបរិធានគូសកំណត់ចំណាំឱ្យដឹង។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ហទយបរិធាន

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ប្រដាប់ពេទ្យប្រើសម្រាប់ផ្ទៀងស្តាប់ដំណើរជីពចរ គឺកម្លាំងឈាមដែលរត់ក្នុងបេះដូង។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ហទយក័ណ្ណស្តាំ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ថង់បេះដូងខាងស្តាំនៃមនុស្ស ឬសត្វ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ហទយក័ណ្ណឆ្វេង

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ថង់បេះដូងខាងឆ្វេងនៃមនុស្ស ឬសត្វ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ហត្ថ—

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា (មើល​ក្នុង​ពាក្យ ហត្ថ) ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ហត្ថ​ហារីយ៍

👉ថ្នាក់ពាក្យជា គុណនាម
មានន័យថា ដែល​ល្មម​ចាប់​កាន់​ដោយ​ដៃ​យក​ទៅ​មក​បាន។
ឧទាហរណ៍៖ របស់​នេះ​ជា​ហត្ថ​ហារីយ៍ ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ហត្ថ​សូត្រ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា អំបោះ​ដំណង​ដៃ ដែល​ចង​ក្នុង​វេលា​ធ្វើ​អាវាហ​មង្គល​ជាដើម ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ហត្ថលេខាសង្ខេប

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ហត្ថលេខាដែលគេចុះជាសញ្ញាកាត់ខ្លី ទុកគ្រឿងសម្គាល់។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ហត្ថ​លេខា

👉ថ្នាក់ពាក្យជា គុណនាម
មានន័យថា លាយ​ដៃ, ថ្នាំង​ដៃ ។ សម័យ​បច្ចុប្បន្ន​នេះ​ប្រើ​សំដៅ​ការ​ចុះ​នាម​ដោយ​ដៃ​ខ្លួន​ឯង
ឧទាហរណ៍៖ ចុះ​ហត្ថ​លេខា ចុះ​ស៊ីញេ រ. ស. ប្រើ​ជា ព្រះ​ហស្ដ​លេខា ម. ព. ឡាយ​ព្រះ​ហស្ដ ឬ ឡាយ​ព្រះ​ហស្ត​លេខា ទៀត​ផង ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ហត្ថ​ពល

👉ថ្នាក់ពាក្យជា គុណនាម
មានន័យថា កម្លាំង​ដៃ ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ហត្ថ​គត

👉ថ្នាក់ពាក្យជា គុណនាម
មានន័យថា ដែល​ដល់​ដៃ ដែល​នៅ​ក្នុង​កណ្ដាប់​ដៃ អ្វី​ៗ​ដែល​នៅ​ក្នុង​កណ្តាប់​ដៃ ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ហត្ថ​ខ្នាតឬ ហត្ថ​ជាង​ឈើ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា រង្វាស់​ប្រវែង​មួយ​ហត្ថ ដែល​ជា​ខ្នាត​សម្រាប់​ជាង​ឈើ​ក្នុង​បុរាណ​សម័យ (ប្រវែង​កន្លះ​ម៉ែត្រ​បារាំងសែស) ហៅ វឌ្ឍកី​ហត្ថ ឬ​ហត្ថមជ្ឈិម​បុរស ក៏​បាន។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ហត្ថ​ក្រពុំ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ខ្នាត​រង្វាស់​ប្រវែង​មួយ​គក់។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ហត្ថ​កោសល្យ ឬ–សល្ល

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ការ​ឈ្លាស​ដោយ​ដៃ ការ​ប៉ិន​ប្រសប់​ខាង​ធ្វើ​កិច្ច​ការ​ផ្សេង​ៗ​ដោយ​ដៃ មាន​ការ​គូរ​វាស​ឬ​កាត់​ដេរ​ខោ​អាវ​ជាដើម ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ហត្ថ​កម្ម​មូល

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ថ្លៃ​បំណាច់​ដៃ រង្វាន់​ស្នាដៃ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ហត្ថ​កម្ម ឬ–កិច្ច

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ការ​ដែល​ត្រូវ​ធ្វើ​ដោយ​ដៃ ការ​របស់​ជាង ជំនាង ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ហត្ថិលិង្គ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា (បា.<ហត្ថី”ដំរី”+លិង្គ”ភេទ,បែបភាព”,សំ. ហស្ដិន៑>ហស្ដី+លិង្គ) សត្វបក្សីមួយប្រភេទ មាឌធំសម្បើម មានរូបសណ្ឋានស្រដៀងនឹងដំរី មានចំពុះ មានក្រញាំជើងធំមាំ មានចំអេងស្លាបធំវែង អាចឆាបឆក់សត្វធំៗ មានម្រឹគជាដើម យកធ្វើជាចំណីរបស់វាបាន មានកំណើតនិងលំនៅនាទ្រូងព្រៃហិមពាន្ត វាតែងហើរចេញមករកឆាបឆក់ចំណីឯប្រទេសជិតៗ ព្រៃហិមពាន្តមួយដងមួយកាល; មានរឿងតំណាលថា សត្វហត្ថិលិង្គនេះឯងវាបានឆាបឆក់ព្រះនាងទេវីជាព្រះអគ្គមហេសីនៃព្រះបាទ បរន្តបៈ វានាំយកព្រះនាងទៅដាក់លើប្រគាបឈើ ព្រះនាងទេវីក៏ប្រសូតព្រះរាជបុត្រ គឺឧទេនកុមារ ដែលតមកបានសោយរាជ្យតសន្តតិវង្សពីព្រះវរបិតា មានព្រះកិត្តិនាមថា ព្រះបាទឧទេន ទ្រង់ជ្រាបមន្តវិជ្ជាខាងការហៅដំរីព្រៃ មានល្បីក្នុងផ្ទៃរឿងនិទានជាប់ មានជាប្រពៃណីឲ្យព្រះមហាក្សត្រិយ៍ពុទ្ធសាសនិក យកព្រះបរមនាមនោះមកតាំងជាឋានន្តរគឺងារនៃពួកមន្ត្រីដែលមានមុខងារនាទីជាអ្នករក្សាដំរីព្រះរាជទ្រព្យ ក្នុងរជ្ជកាលសម័យបុរាណ មានពាក្យថា ឧទេនៗ មានភក្តីឧទេន, ជំនិតឧទេន, ឧទេនស្នេហាជាដើម។ ឃើញថា ក្នុងសម័យព្រេងនាយនោះមានមហាបក្សីហត្ថិលិង្គនេះពិតមែន( ប្រើជា ហត្ថីលិង្គ ឲ្យមានសំឡេងវែងតាមការស្រួលមាត់ហៅក៏បាន ) ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ហត្ថិមារក

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( បា. < ហត្ថី “ដំរី” + មារក “អ្នកសម្លាប់” )អ្នកសម្លាប់ដំរី( ព្រានអ្នកបាញ់ដំរី, ព្រានដំរី ) ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ហត្ថិបាលិកា

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( ម. ព. ហត្ថិបាល ) ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ហត្ថិបាល

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា (ម. ព. ហត្ថិគោបក) ។ ហត្ថិបាលិកា

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ហត្ថិនី

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា (ម. ព. ហត្ថី) ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ហត្ថិគោបិកា

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា (មើល​ពាក្យ ហត្ថិគោបក) ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ហត្ថិគោបក

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( បា. < ហត្ថី “ដំរី” + គោបក “អ្នករក្សា” ) អ្នករក្សាដំរី, គង្វាលដំរី, បើស្ត្រីជា ហត្ថិគោបិកា ( ប្រើជា ហត្ថិបាល ក៏បាន; បើស្ត្រីជា ហត្ថិបាលិកា អ.ថ.—ប៉ា— ) ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ហត្ថា—

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា (ម. ក្នុង ព. ហត្ថ) ។ (ម. ក្នុង ព. ហត្ថី) ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ហត្ថាភរណៈ ឬ ហត្ថាលង្ការ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា បា. ហត្ថ ដៃ អាភរណ ឬ អលង្ការ គ្រឿង​ប្រដាប់ គ្រឿង​ប្រដាប់​សម្រាប់​តាក់តែង​ដៃ មាន​ចិញ្ចៀន​ជាដើម ។ល។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ហត្ថសាទរ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ការទះដៃត្រេកអរ ចំពោះអំពើរបស់អ្នកដទៃ ដែលជាទីគាប់ចិត្តរបស់ខ្លួន។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ហត្ថលេខាអម

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ហត្ថលេខាខាងក្រោយនៃជនដែលជាអ្នកត្រូវចុះរួចជាមុន។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ហត្ថលេខាសង្ខេប

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ហត្ថលេខាដែលគេចុះជាសញ្ញាកាត់ខ្លី ទុកគ្រឿងសម្គាល់។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ហត្ថលេខា

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ឈ្មោះ ឬសញ្ញាដែលគេចុះពីខាងក្រោមលិខិត ទុកជាគ្រឿងសម្គាល់ថា ពិតរបស់ខ្លួនមែន ឬជាគ្រឿងបញ្ជាក់ថា យល់ព្រមតាមសេចក្តីសំបុត្រ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ហត្ថលេខា

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ឈ្មោះ ឬសញ្ញាដែលគេចុះពីខាងក្រោមលិខិត ទុកជាគ្រឿងសម្គាល់ថា ពិតរបស់ខ្លួនមែន ឬជាគ្រឿងបញ្ជាក់ថា យល់ព្រមតាមសេចក្តីសំបុត្រ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ហត្ថរេខាវិទ្យា

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា សិល្បៈខាងការទស្សន៍ទាយ ដោយពិនិត្យមើលបាតដៃ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ហត្ថរេខាវិទូ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា អ្នកទស្សន៍ទាយដោយពិនិត្យមើលបាតដៃ ពីរាសីឡើងចុះរបស់មនុស្ស។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ហត្ថរេខាវិទូ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា អ្នកទស្សន៍ទាយដោយពិនិត្យមើលបាតដៃ ពីរាសីឡើងចុះរបស់មនុស្ស។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ហត្ថមូល

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា តម្លៃដែលជួលជាងធ្វើ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ហត្ថពលិក

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ចំនួនជាងជាចំាបាច់ដើម្បីធ្វើការងារណាមួយ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ហត្ថពល

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ការងាររបស់ជាងដែលធ្វើវត្ថុអ្វីមួយ ដោយកម្លាំងកាយ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ហត្ថប្បហារ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ការ​ប្រហារ​ដោយ​ដៃ (មាន​វាយ ទះ តប់​ជាដើម)។
ឧទាហរណ៍៖ ធ្វើ​ហត្ថប្បហារ ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ហត្ថបាស

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( បា.;សំ. ហស្ដ”ដៃ”+បាឝ”អន្ទាក់” ) អន្ទាក់ដៃ។ ក្នុងវិន័យពុទ្ធសាសនា ប្រើពាក្យនេះជាឈ្មោះរង្វាស់ប្រវែង ២ ហត្ថមួយចំអាម; មានបែបកំណត់ ២ យ៉ាងគឺ សម្រាប់ភិក្ខុសង្ឃអង្គុយឬឈរប្រជុំគ្នាធ្វើសង្ឃកម្មផ្សេងៗ ឲ្យគិតពីទីបំផុតខាងក្រៅអវយវៈរាល់ខ្លួនចូលមក អស់ម្ខាង ១ ហត្ថ នៅសល់ចន្លោះ ១ ចំអាម គឺឲ្យឃ្លាត ១ ចំអាមពីគ្នា រួមជា ២ ហត្ថ ១ ចំអាម ។ សម្រាប់ប្រគេនរបស់ឆាន់ដល់បព្វជិត, ចំណែកខាងទាយកឬទាយិកាឲ្យគិតពីទីបំផុតខាងក្នុងអវយវៈចូលទៅ , ចំណែកខាងបដិគ្គាហក ឲ្យគិតពីទីបំផុតខាងក្រៅអវយវៈចូលមក រួមទាំងពីរខាងឲ្យបាន ២ ហត្ថ ១ ចំអាម ។ ខ្មែរហៅភិក្ខុសង្ឃដែលគង់ជាគណបូរកៈក្នុងឧបសម្បទាកម្មជាដើមថា ហត្ថបាស ដែរ ។
ឧទាហរណ៍៖ ភិក្ខុ​គង់​ហត្ថបាស ប្រគេន​អីវ៉ាន់​លោក​ហត្ថ​បាស ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ហត្ថច្ឆេទ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា គុណនាម
មានន័យថា កាត់​ដៃ ការ​កាត់​ដៃ ។
ឧទាហរណ៍៖ ទោស​ហត្ថច្ឆេទ ទោស​កាត់​ដៃ ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ហត្ថគ្រឹះ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា គ្រឹះស្ថានជាទីលើករើទុកដាក់នូវទំនិញ ទីដុតនំប៉័ងសម្រាប់ធ្វើជាស្បៀងដល់កងទ័ព។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ហត្ថគ្រាះ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ការលើក រើចុះឡើងនូវទំនិញបន្តដៃពីម្នាក់ទៅម្នាក់។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ហត្ថកោបនា

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ការគ្រប់គ្រងរក្សាឱ្យគង់នូវប្រាក់កាសរបស់រដ្ឋ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ហត្ថ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( បា.; សំ. ហស្ដ )ដៃ; ប្រមោយដំរី; ផ្នួងសក់។ ឈ្មោះនក្សត្រឬផ្កាយឫក្សពួកទី១៣មាន៥ដួងសណ្ឋានស្រដៀងនឹងដៃ។ ខ្នាតរង្វាស់ប្រវែងពីរចំអាមឬប្រវែងកន្លះលូក គឺប្រវែងពីត្រឹមចុងដុំដៃដល់ចុងម្រាមដៃកណ្តាល
ឧទាហរណ៍៖ ប្រវែង​មួយ​ហត្ថ​មួយ​ចំអាម ។ ហត្ថ​ក្រពុំ ខ្នាត​រង្វាស់​ប្រវែង​មួយ​គក់ ។ ហត្ថ​ខ្នាត ឬហត្ថ​ជាង​ឈើ រង្វាស់​ប្រវែង​មួយ​ហត្ថ ដែល​ជា​ខ្នាត​សម្រាប់​ជាង​ឈើ​ក្នុង​បុរាណ​សម័យ (ប្រវែង​កន្លះ​ម៉ែត្រ​បារាំងសែស) ហៅ វឌ្ឍកី​ហត្ថ ឬ​ហត្ថ មជ្ឈិម​បុរស ក៏​បាន ។

                          បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ អ.ថ. ហ័ត-ថៈ ដូចជា ហត្ថកម្ម ឬ—កិច្ច ការដែលត្រូវធ្វើដោយដៃ, ការរបស់ជាង, ជំនាង ។ ហត្ថកម្មមូល (ហ័ត-ថៈក័ម-ម៉ៈមូល) ថ្លៃបំណាច់ដៃ, រង្វាន់ស្នាដៃ ។ ហត្ថកោសល្យ ឬ–សល្ល ( –សល់ ) ការឈ្លាសដោយដៃ,ការប៉ិនប្រសប់ខាងធ្វើកិច្ចការផ្សេងៗដោយដៃ មានការគូរវាសឬកាត់ដេរខោអាវជាដើម ។ ហត្ថគត ( –គត់ ) ដែលដល់ដៃ, ដែលនៅក្នុងកណ្តាប់ដៃ; អ្វីៗដែលនៅក្នុងកណ្តាប់ដៃ ។ហត្ថច្ឆេទ ( ហ័ត-ថ័ច-ឆែត ) កាត់ដៃ; ការកាត់ដៃ : ទោសហត្ថច្ឆេទ ទោសកាត់ដៃ ។ ហត្ថប្បហារ ( ហ័ត-ថ័ប-ប៉ៈហា ) ការប្រហារដោយដៃ( មានវាយ, ទះ, តប់ជាដើម ) : ធ្វើហត្ថប្បហារ ។ ហត្ថពល កម្លាំងដៃ ។ ហត្ថលេខា លាយដៃ, ថ្នាំងដៃ ។សម័យបច្ចុប្បន្ននេះប្រើសំដៅការចុះនាមដោយដៃខ្លួនឯង : ចុះហត្ថលេខា( ចុះស៊ីញេ ); រ. ស. ប្រើជា ព្រះហស្ដលេខា ( ម. ព. ឡាយព្រះហស្ដ ឬឡាយព្រះហស្តលេខា ទៀតផង ) ។ ហត្ថសូត្រ អំបោះចំណងដៃ ( ដែលចងក្នុងវេលាធ្វើអាវាហមង្គលជាដើម ) ។ហត្ថហារីយ៍ ដែលល្មមចាប់កាន់ដោយដៃយកទៅមកបាន : របស់នេះជាហត្ថហារីយ៍ ។ ហត្ថាភរណៈ ឬហត្ថាលង្ការ ( បា.<ហត្ថ ” ដៃ ” + អាភរណ ឬ អលង្ការ “គ្រឿងប្រដាប់” ) គ្រឿងប្រដាប់សម្រាប់តាក់តែងដៃ ( មានចិញ្ចៀនជាដើម )។ ល ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ហត្ថ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( បា.; សំ. ហស្ដ )ដៃ; ប្រមោយដំរី; ផ្នួងសក់។ ឈ្មោះនក្សត្រឬផ្កាយឫក្សពួកទី១៣មាន៥ដួងសណ្ឋានស្រដៀងនឹងដៃ។ ខ្នាតរង្វាស់ប្រវែងពីរចំអាមឬប្រវែងកន្លះលូក គឺប្រវែងពីត្រឹមចុងដុំដៃដល់ចុងម្រាមដៃកណ្តាល
ឧទាហរណ៍៖ ប្រវែង​មួយ​ហត្ថ​មួយ​ចំអាម ។ ហត្ថ​ក្រពុំ ខ្នាត​រង្វាស់​ប្រវែង​មួយ​គក់ ។ ហត្ថ​ខ្នាត ឬហត្ថ​ជាង​ឈើ រង្វាស់​ប្រវែង​មួយ​ហត្ថ ដែល​ជា​ខ្នាត​សម្រាប់​ជាង​ឈើ​ក្នុង​បុរាណ​សម័យ (ប្រវែង​កន្លះ​ម៉ែត្រ​បារាំងសែស) ហៅ វឌ្ឍកី​ហត្ថ ឬ​ហត្ថ មជ្ឈិម​បុរស ក៏​បាន ។

                      បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ អ.ថ. ហ័ត-ថៈ ដូចជា ហត្ថកម្ម ឬ—កិច្ច ការដែលត្រូវធ្វើដោយដៃ, ការរបស់ជាង, ជំនាង ។ ហត្ថកម្មមូល (ហ័ត-ថៈក័ម-ម៉ៈមូល) ថ្លៃបំណាច់ដៃ, រង្វាន់ស្នាដៃ ។ ហត្ថកោសល្យ ឬ–សល្ល ( –សល់ ) ការឈ្លាសដោយដៃ,ការប៉ិនប្រសប់ខាងធ្វើកិច្ចការផ្សេងៗដោយដៃ មានការគូរវាសឬកាត់ដេរខោអាវជាដើម ។ ហត្ថគត ( –គត់ ) ដែលដល់ដៃ, ដែលនៅក្នុងកណ្តាប់ដៃ; អ្វីៗដែលនៅក្នុងកណ្តាប់ដៃ ។ហត្ថច្ឆេទ ( ហ័ត-ថ័ច-ឆែត ) កាត់ដៃ; ការកាត់ដៃ : ទោសហត្ថច្ឆេទ ទោសកាត់ដៃ ។ ហត្ថប្បហារ ( ហ័ត-ថ័ប-ប៉ៈហា ) ការប្រហារដោយដៃ( មានវាយ, ទះ, តប់ជាដើម ) : ធ្វើហត្ថប្បហារ ។ ហត្ថពល កម្លាំងដៃ ។ ហត្ថលេខា លាយដៃ, ថ្នាំងដៃ ។សម័យបច្ចុប្បន្ននេះប្រើសំដៅការចុះនាមដោយដៃខ្លួនឯង : ចុះហត្ថលេខា( ចុះស៊ីញេ ); រ. ស. ប្រើជា ព្រះហស្ដលេខា ( ម. ព. ឡាយព្រះហស្ដ ឬឡាយព្រះហស្តលេខា ទៀតផង ) ។ ហត្ថសូត្រ អំបោះចំណងដៃ ( ដែលចងក្នុងវេលាធ្វើអាវាហមង្គលជាដើម ) ។ហត្ថហារីយ៍ ដែលល្មមចាប់កាន់ដោយដៃយកទៅមកបាន : របស់នេះជាហត្ថហារីយ៍ ។ ហត្ថាភរណៈ ឬហត្ថាលង្ការ ( បា.<ហត្ថ ” ដៃ ” + អាភរណ ឬ អលង្ការ “គ្រឿងប្រដាប់” ) គ្រឿងប្រដាប់សម្រាប់តាក់តែងដៃ ( មានចិញ្ចៀនជាដើម )។ ល ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ហត់

👉ថ្នាក់ពាក្យជា កិរិយាសព្ទ
មានន័យថា ដក​ដង្ហើម​ខ្លី​ៗ​ញាប់​ៗ​ប្រផុត​ប្រផើយ​ដោយ​ខ្សោយ​កម្លាំង​ព្រោះ​រត់​ជាដើម ។

                     ខំ​ប្រឹង​រត់​ទាល់​តែ​ហត់ ។ ហត់​នឿយ ឬ នឿយ​ហត់ នឿយ​ខ្លាំង​ដល់​ហត់​
ឧទាហរណ៍៖ ម្តង​ៗ ។

👉ថ្នាក់ពាក្យជា គុណនាម
មានន័យថា ដក​ដង្ហើម​ខ្លី​ៗ​ញាប់​ៗ​ប្រផុត​ប្រផើយ​ដោយ​ខ្សោយ​កម្លាំង​ព្រោះ​រត់​ជាដើម ។
ឧទាហរណ៍៖ ខំ​ប្រឹង​រត់​ទាល់​តែ​ហត់ ។ ហត់​នឿយ ឬ នឿយ​ហត់ នឿយ​ខ្លាំង​ដល់​ហត់​ម្តង​ៗ ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ហឋវិទ្យា

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា (សំ.) វិទ្យា​ដែល​ចេះ​មក​ពី​ហឋ​យោគ។
ឧទាហរណ៍៖ ហឋ​វិទ្យា​របស់​ពួក​និគ្រន្ថ ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ហឋយោគ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា (សំ.) ការ​ហាត់​ប្រព្រឹត្ត​យ៉ាង​តឹង​តាមលទ្ធិ​និគ្រន្ថ (មាន​ហាត់​ឈរ​តែ​ជើង​ម្ខាង​ជ្រោង​ដៃ​ទាំង​ពីរ​ត្រង់​ភ្លឹង​ទៅ​លើ​ជាដើម) ។
ឧទាហរណ៍៖ ពួក​និគ្រន្ថ​ធ្វើ​ហឋ​យោគ ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ហដ្ឋចិត្ត

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( បា.; សំ. ហ្ឫឞ្ដមានស៑ ) ចិត្តរីករាយ ។
ឧទាហរណ៍៖ មាន​ហដ្ឋ​ចិត្ត ។

👉ថ្នាក់ពាក្យជា គុណនាម
មានន័យថា ដែល​មាន​ចិត្ត​រីក​រាយ។
ឧទាហរណ៍៖ មនុស្ស​ហដ្ឋ​ចិត្ត ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ហដ្ដវិលាសិនី

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( សំ. ហដ្ដ”ផ្សារ”+ វិលាសិនី”ស្ត្រីអ្នកលេងឫក” ) ស្រ្តីអ្នកលេងឫកក្នុងផ្សារ ( ស្រីផ្សារ; ស្រីពេស្យា ) ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ហដ្ដចោរិកា

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា (មើល​ពាក្យ ហដ្ដចោរក) ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ហដ្ដចោរក

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( សំ. ហដ្ត “ផ្សារ; ទីលេងមហោស្រព; ទីប្រជុំជន” +ចោរក “អ្នកលួច, អ្នកឆក់” ) ចោរអ្នកលួចឆក់យកអីវ៉ាន់គេក្នុងផ្សារឬក្នុងទីតាំងរបស់សម្ងាចឲ្យមហាជនមើល( បើស្រ្តីជា ហដ្ដចោរិកា) ។ ព. កា.ថា
ឧទាហរណ៍៖ ហដ្ដ​ចោរក វា​រែង​លប​ឆក់ ទ្រព្យ​គេ​ឥត​ក្រែង ច្រើន​តែ​គេ​ចាប់ បាន​ខ្លួន​ពុំ​លែង ទ្រព្យ​ឆក់​ដាក់​ស្តែង ជា​ព័ស្តុ​នៅ​ដៃ ។ រួច​ពី​ជាប់​គុក នៅ​តែ​លុយ​លុក ឆក់​ទៀត​ទាំង​ថ្ងៃ ត្រូវ​កូន​ប្រុស​ស្រី ជៀស​កុំ​ប្រាស្រ័យ នឹង​ជន​ចង្រៃ នេះ​ដោយ​ដាច់​ខាត ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ហង្ស—

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា មើលក្នុងពាក្យ ហង្ស ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ហង្សបាទ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( សំ. ហំសបាទ ) ព័ណ៌ក្រហមដូចជាសម្បុរជើងហង្ស ។

👉ថ្នាក់ពាក្យជា គុណនាម
មានន័យថា ដែល​ក្រហម​ដូច​ជា​សម្បុរ​ជើង​ហង្ស (មញ្ជេដ្ឋ) ។
ឧទាហរណ៍៖ ព័ណ៌​ហង្ស​បាទ រស្មី​ហង្ស​បាទ ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ហង្សធំ, វល្លិវែក

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ហង្សធំជាគុម្ពព្រឹក្សវារលើដី ឬវារឡើងដើមឈើក្នុងព្រៃស្រោង នៃអាស៊ីអាគេ្នយ៍ ។ គ្រូថ្នាំយកឫសដើមនេះផ្សំធ្វើថ្នាំព្យាបាលរោគស្វាយប្រមេះ ។
ឧទាហរណ៍៖ (ឯកសារយោង វចនានុក្រម រុក្ខជាតិប្រើប្រាស់ក្នុងប្រទេសកម្ពុជា )

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ហង្សធំ, វល្លិវែក

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ហង្សធំជាគុម្ពព្រឹក្សវារលើដី ឬវារឡើងដើមឈើក្នុងព្រៃស្រោង នៃអាស៊ីអាគេ្នយ៍ ។ គ្រូថ្នាំយកឫសដើមនេះផ្សំធ្វើថ្នាំព្យាបាលរោគស្វាយប្រមេះ ។
ឧទាហរណ៍៖ (ឯកសារយោង វចនានុក្រម រុក្ខជាតិប្រើប្រាស់ក្នុងប្រទេសកម្ពុជា )

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ហង្ស

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា (សំ.)(បា.) (ហំស) ក្ងាន​ព្រៃ (បារ. Cygne ស៊ីញ) ។ បក្សី​ពួក​សកុណ​ជាតិ​មាន​ក្រញាំ​ជើង​ព្រែក​ជាប់​គ្នា រូប​រាង​ដូច​ក្ងាន ប៉ុន្តែ​មាន​ចំពុះ​រៀវ​ស្រួច​ខាង​ចុង​បន្តិច​មាន-ក​មូល​វែង ច្រើន​តែ​មាន​សម្បុរ​ស្លាប-ស​ភ្លឺ ឬ​សម្បុរ​ស្លាប​លឿង​ក៏​មាន​ខ្លះ ហៅ​ថា សុវណ្ណ​ហង្ស ជា​សត្វ​ហើរ​បាន​ខ្ពស់​ត្រដែត កាត់​ឆ្លង​ទី​ឆ្ងាយ​ៗ ចូល​ចិត្ត​ហើរ​ចុះ​ហែល​ទឹក រក​ចំណី​ក្នុង​ទឹក វា​ហែល​ទឹក​ពង់​ក​វា​សម​ណាស់, មើល​ទៅ​ឃើញ​ខ្ញង់​គួរ​ពេញ​ចិត្ត​ចង់​គយ​គន់, ហេតុ​នេះ​បាន​ជា​មាន​កាព្យ បុរាណ​ថា ល្អ​នេះ​ពេញ​ល្អ គន់​មើល​ទៅ​ក មូល​ដូច​ក​ហង្ស គន់​មើល​ទៅ​មុខ មុខ​មូល​ក្រឡង់ គួរ​ឲ្យ​តែ​ចង់ មើល​ហើយ​មើល​ទៀត ។ មាន​កវី​និពន្ធ​ក្នុង​គម្ពីរ​លោកនីតិ​ថា ថី រមតិ បុ ខុ រមតិ ធំ ហឹ រមតិ បំ ហំ រមតិ បោ “ស្រ្តី​ត្រេកអរ​ចំពោះ​បុរស ភិក្ខុ​មាន​សីល​ស្រស់​ត្រេកអរ​ចំពោះ​ធម៌ ក្របី​ត្រេកអរ​ចំពោះ​ភក់​ថា​បវរ សត្វ​ហង្ស​និករ​ត្រេកអរ​ចំពោះ​ស្រះ​ឈូក” ។ សត្វ​ហង្ស​នេះ​ច្រើន​កើត​មាន​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​មាន​អាកាស​ធាតុ​ត្រជាក់​ល្មម ជា​សត្វ​ព្រៃ ពុំ​មែន​ជា​បសុ​សត្វ​ទេ ។ មាន​ចាស់​ទុំ​ខ្លះ​និយាយ​តំណាល​ថា​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា​យើង​សម័យ​ពី​ដើម​នៅ​ខែត្រ​កំពង់សោម (ស្រុក​កំពង់សោម​ខែត្រ​កោះកុង​សម័យ​បច្ចុប្បន្ន) មាន​ហ្វូង​ហង្ស​ហើរ​មក​ចុះ​លេង​ទឹក​ម្តង​ៗ​ដែរ ប៉ុន្តែ​ក្នុង​សម័យ​បច្ចុប្បន្ន​នេះ ពុំ​ដែល​បាន​ឮ​គេ​និយាយ​ថា​មាន​ហង្ស​ទេ ។ ហង្ស នេះ​បើ​រៀង​ភ្ជាប់​ពី​ខាង​ដើម​សព្ទ​ដទៃ អ. ថ. ហង់សៈ ដូច​ជា ហង្ស​គតិ ដំណើរ​នៃ​ហង្ស ដែល​មាន​លំនាំ​ដំណើរ​ស្រដៀង​នឹង​ហង្ស ។ ហង្ស​គាមិនី ស្រ្តី​ដែល​មាន​លំនាំ​ដំណើរ​ស្រដៀង​នឹង​ហង្ស ។ ហង្ស​នាទ សម្រែក​ហង្ស ។ហង្ស​ពាហៈ –ពាហនៈ ឬ–រថ ដែល​មាន​ហង្ស​ជា​ជំនិះ (ព្រះ​ព្រហ្ម) ។ ហង្ស​មាលា ហ្វូង​ហង្ស (ប្រើ​ជា ហង្ស​និករ ក៏​បាន) ។ ហង្ស​រាជ ស្តេច​ហង្ស ឬ​ហង្ស​ជា​ស្តេច​នៃ​បក្សី (រាជ​ហង្ស) ។ ហង្ស​សេត ឬ ហង្ស​ស្វេត ស​ដូច​សម្បុរ​ស្លាប​ហង្ស ។ល។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ហង

👉ថ្នាក់ពាក្យជា បុរិសសព្វនាម
មានន័យថា មេ ឯង ។ ពាក្យ​សម្រាប់​អ្នក​ធំ​ឬ​ចាស់​និយាយ​ទៅ​រក​ស្រី​ដែល​តូច​ទាប​ជាង​ខ្លួន ឬ​និយាយ​ដោយ​ស្មោះ​ស្មើ​ទៅ​រក​ស្រី​ស្មើ​ភាព​នឹង​ខ្លួន។
ឧទាហរណ៍៖ នែ​ហង ! ហង​ឯង​ទៅ​ណា ? (ព. សា. ថា អ្ងែង និយាយ​ថា : ចុះ​អ្ងែង​ធ្វើ​អី ? ម. ព. នេះ​ទៀត​ផង) ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ហក់

👉ថ្នាក់ពាក្យជា កិរិយាសព្ទ
មានន័យថា ធ្លាក់​ពី​លើ​ដាំ​ក្បាល​ចុះ​មក​ក្រោម​ដូច​គេ​ច្រាន។
ឧទាហរណ៍៖ កូន​ក្មេង​ហក់​ពី​លើ​រាន​ហាល​ផ្ទះ ។ ស្ទុះ​លោត​ក្រទីក្រទា : ហក់​គុន​ដំបង, ហក់​ចុះ​ហក់​ឡើង ។

                      ស្ទុះ​លោត​ក្រទីក្រទា។
ឧទាហរណ៍៖  ហក់​គុន​ដំបង ហក់​ចុះ​ហក់​ឡើង ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ហក

👉ថ្នាក់ពាក្យជា គុណនាម
មានន័យថា ដែល​រើ​សា​ឡើង​វិញ ដែល​រើ​រឹត​ឡើង​វិញ។
ឧទាហរណ៍៖ ហក​ដំបៅ ឬដំបៅ​ហក ។

                      ដែលភ្លាត់, ធ្លោយ, ជ្រុល, ស៊ុន ។
ឧទាហរណ៍៖ ហក​ដំណើរ ឬដំណើរ​ហក ហក​សម្តី ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ហ !

👉ថ្នាក់ពាក្យជា និបាតសព្ទ
មានន័យថា ពាក្យសម្រាប់ប្រើក្នុងការហុច, ក្នុងការប្រគល់អ្វីៗឲ្យគ្នា ឬប្រើក្នុងការតឿនជាសញ្ញាឱ្យស្រុះគ្នា; ប្រើបានចំពោះតែទៅរកបុគ្គលអ្នកតូចជាងឬស្មើគ្នា ។ ហ ជាពាក្យបង្អូសវែងសម្រាប់តឿនឲ្យស្រុះគ្នា ឬឲ្យអ្វីៗយ៉ាងយឺតមិនប្រញាប់ មិនបង្ខំ
ឧទាហរណ៍៖ ហ លើក! ។

                      ហ៏ ជាពាក្យរស្សៈមានសំឡេងខ្លីសម្រាប់ប្រើការប្រញាប់ ។
ឧទាហរណ៍៖ ហ៏ យកចុះ! ។ ម. ព. ហេៈហ៏ ឬហែៈហ៏ ផង ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ហ

មានន័យថា ព្យញ្ជនៈ​ទី ៣១ តាម​លំដាប់​ពួក​ព្យញ្ជនៈ ៣៣ តួ ជា​ព្យញ្ជនៈ​ទី​៦ ក្នុង​សេស​វគ្គ​ឬ​អ​វគ្គ​សម្រាប់​ប្រើ​ក្នុង​ភាសា​សំស្រ្កឹត បាលី​និង​ភាសា​ខ្មែរ ជា​កណ្ឋជៈ​មាន​សំឡេង​កើង​ក្នុង​ក ។ តាម​របៀប​ព្យញ្ជនៈ​សម្រាប់​ភាសា​សំស្រ្កឹត​ជា​ព្យញ្ជនៈ​ទី​៨ ក្នុង​អ​វគ្គ ។ តួ ហ នេះ​ខ្មែរ​ប្រើ​សំឡេង​ជា​ពីរ​គឺ ហ និង ហ៊ ។ ខ្មែរ​ប្រើ​ផ្សំ ហ រួម​ជា​មួយ​នឹង​ព្យញ្ជនៈ​ឯ​ទៀត​បាន​តាម​គួរ​ដល់​ការ​ផ្សំ​ប្រើ​គឺ ណ ន ម ល វ ផ្សំ​ជា ណ្ហ ហ្ន ហ្ម ល្ហ ហ្ល ហ្វ ។ ណ្ហ និង ល្ហ ចេញ​សំឡេង​ជា​មួយ​នឹង ណ ល ដូច​ជា ណ្ហើយ ណ្ហើយ​ចុះ; ផ្លែ​ល្ហុង ស្វាយ​ល្ហួត ជាដើម ។ ហ្ន គ្រាន់​តែ​នាំ​តួ ន. ឲ្យ​មាន​សំឡេង​ខ្ពស់​ខុស​ពី​ប្រក្រតី​ដើម : អ្វី​ហ្ន ! អ្នក​ណា​ហ្ន ! ។ កាល​បើ​ឲ្យ ហ្ន មាន​សំឡេង​ខ្ពស់​ស្រួច​ឡើង​ទៀត ត្រូវ​ដាក់​កាកបាទ (+) នេះ​ពី​លើ​ផង : អ្វី​ហ្ន៎ ! អើ​ហ្ន៎ ! ល្អ​ណាស់​ហ្ន៎ ។ ហ្នឹង​ហើយ មិន​មែន​ហ្នឹង​ទេ មាន​សំឡេង​ចុះ​ក្រោម​មក​ខាង​បំពង់​ក ។ ហ្ម មិន​ប្រើ​សំឡេង​ខ្ពស់​ទេ គ្រាន់​តែ​នាំ ម ឲ្យ​មាន​សំឡេង​ជា ម៉ មិន​បាច់​ដាក់​មូសិកទន្ត (៉) នេះ​ប៉ុណ្ណោះ ដូច​ជា ទេព្យ​ហ្ម ហ្ម​ដំរី ចុតហ្មាយ ហ្មត់ចត់ ជាដើម ។ ហ្ល ក៏​ដែរ គ្រាន់​តែ​នាំ ល ឲ្យ​ជា ល៉ ប៉ុណ្ណោះ ដូច​ជា ហ្លួង ទាំងហ្លាយ… ។ ហ្វ មាន​សំឡេង​ដូច​អក្សរ F បារាំងសែស ដូច​ជា ហ្វឹកហ្វឺន ហ្វឹក​ហាត់ ហ្វូង​គោ…; ឬ​ភាសា​បរទេស ដូច​ជា ហ្រ្វង្ក Franc (ប្រាក់​ហ្រ្វង្ក) អាហ្រ្វិគ Afrique… ។ ហ អាច​ឲ្យ​ប្រើ​ដាក់​ពី​លើ​ឬ​ដាក់​ពី​ក្រោម​តួ​អក្សរ​ឯ​ទៀត បំបែរ​សំឡេង​ក៏​បានាំ ដូច​ជា អ្ហ អ៊្ហ ។
ឧទាហរណ៍៖ នែ​អ្ហឺ​ ប្រយ័ត្ន​ភ្លើង​អ្ហឺ !; អា​អ្ហែង (អា​ឯង); អ្ហែៈ អីអ៊‌ីចុះ ! (នែៈ អឹអ៊‌ឹចុះ); មិន​ទៅ​ទេ​អ្ហ៊ៃ ? (មិន​ទៅ​ទេ​ឬ ?) … ។ ផ្សំ​ជា​មួយ​នឹង​អក្សរ​ឯ​ទៀត​ក្រៅ​ពី​ខាង​លើ​នេះ​ក៏​បាន ដូច​ជា ស្ហែហ្វ chef “នាយ” ម៉ាស៊្ហ‌ីន Machine “គ្រឿង​យន្ត”; គ្ហារ ឬ ហ៊្គារ Gare “ស្ថានីយ៍​អយស្ម័យយាន (រ៉ា)”; គ្ហោម ឬ ហ្គោម Gomme “ជ័រ​លុប”… ។ បុរស​ឈ្មោះ ហ្សង់ Jean; ស្រ្តី​ឈ្មោះ ហ្សាន់ Jeanne, ហ្សានដារក៍ Jeanne D’arc ។ល។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ស​ម្បត្តិវប្បធម៌

👉ថ្នាក់ពាក្យជា ទ្រព្យសម្បត្តិរដ្ឋ, គយ
មានន័យថា វាក្យសព្ទនេះមាននិយមន័យច្រើន ដូចខាងក្រោម៖ ១. រាល់ស្នាដៃរបស់មនុស្ស និងរាល់ផលិតផលរបស់ធម្មជាតិ ដែលមានចរិតវិទ្យាសាស្រ្ត ប្រវត្តិសាស្រ្តសិល្បៈ ឬសាសនាដែលឆ្លុះបញ្ចាំងពីដំណាក់កាលនៃការវិវត្តរបស់អារ្យធម៌ ឬរបស់ធម្មជាតិ ហើយដែលកិច្ចការពារសម្បត្តិវប្បធម៌ទាំងនោះ បម្រើផលប្រយោជន៍សាធារណៈ។ ២. វត្ថុទាំងឡាយ ជាចលនវត្ថុក្តី ឬអចលនវត្ថុក្តី ដែលចូលក្នុងប្រភេទ ដូចតទៅ៖ ក-សម្បត្តិវប្បធម៌បានមកពីការជីករុករកក្នុងដី និងនៅក្រោមទឹកដែលមានលក្ខណៈស្របច្បាប់ ឬលួចលាក់ ហើយនិងវត្ថុបុរាណដែលបានរកឃើញ។ ខ-សម្បត្តិវប្បធម៌មានលក្ខណៈបុរេប្រវត្តិ និងប្រវត្តិសាស្ត្រ ដូចជាវិមាន អង្គធាតុចេញមកពីការបំបែកជាផ្នែកៗ នៃវិមាន រមណីយដ្ឋាន ទីបញ្ចុះសពបុរាណ សំណល់ភូមិចាស់ រូងភ្នំ និងវត្ថុបុរាណ។ គ-បុរាណវត្ថុ ដូចជា ឧបករណ៍ប្រើប្រាស់ កុម្ភការភណ្ឌ និងសិលាចារឹក រូបិយវត្ថុបុរាណ ត្រាបុរាណ គ្រឿងអលង្ការបុរាណ អាវុធយុទ្ធភណ្ឌបុរាណ និងសំណល់ឆ្អឹង។ឃ-វត្ថុសម្រាប់គោរពបូជា ឬបង្ហាញសារៈសំខាន់ជាសមូហភាពដែលជាកម្មសិទ្ធិ ឬប្រើប្រាស់ដោយសហគមន៍ជនជាតិ ឬកុលសម្ព័ន្ធ ការប្រើប្រាស់តាមទំនៀមទម្លាប់ ឬប្រពៃណីរបស់សហគមន៍នោះ។ ង-វត្ថុតាងសម្រាប់នរវិទ្យា និងជាតិពន្ធុវិទ្យា។ ច-ស្នាដៃសិល្បៈ ដូចជា៖ ១-រូបភាព គំនូរ ដែលបង្កើតឡើងដោយដៃទាំងស្រុង នៅលើទម្រចន្ទល់គ្រប់ប្រភេទ និងធ្វើដោយធាតុផ្សំអ្វីក៏ដោយ លើកលែងតែជាគំនូរឧស្សាហកម្ម និងវត្ថុដែលធ្វើដោយគ្រឿងចក្រ ហើយគូរលម្អដោយដៃ។ ២-ច្បាប់ដើមនៃរូបថាប់ ប័ណ្ណប្រកាស និងរូបថតដែលជាមធ្យោបាយនៃការបង្កើតពីដំបូងបង្អស់។៣-ការផ្តុំ និងដំឡើងស្នាដៃសិល្បៈច្បាប់ដើម ធ្វើពីធាតុផ្សំអ្វីក៏ដោយ។៤-វត្ថុសិល្បៈអនុវត្តន៍ បញ្ចុះក្នុងធាតុផ្សំ ដូចជា កែវ កុម្ភការភណ្ឌ លោហធាតុ ឬឈើ។ ឆ-សៀវភៅសរសេរដោយដៃ សៀវភៅបោះពុម្ព ឯកសារ និងឯកសារបោះពុម្ពផ្សាយជាប្រយោជន៍ឯកជន ជាពិសេសដើម្បីវិទ្យាសាស្រ្ត ប្រវត្តិសាស្ត្រ សិល្បៈ និងអក្សរសាស្ត្រ។ ជ-វត្ថុដែលមានតម្លៃខាងរូបិយវិទ្យា (មេដាយ ឬប្រាក់កាក់) ឬសមូហកម្មតែម។ ឈ-ឯកសាររក្សាទុក រួមទាំងការថតសំឡេងអត្ថបទ ផែនទី និងសម្ភារៈដទៃទៀតដែលទាក់ទងនឹងផែនទីរូបថតហ្វីលកុន ការថតសំឡេង និងឯកសារអានដោយម៉ាស៊ីន (ហ្វូណូក្រាម)។ ញ-វត្ថុសម្រាប់គ្រឿងតុតាំង គ្រឿងប៉ាក់ កម្រាលព្រំ សាច់ក្រណាត់បុរាណជាសូត្រ សម្លៀកបំពាក់បុរាណ និងឧបករណ៍ភ្លេងបុរាណ។ ដ-បដិរូបរបស់សត្វ រុក្ខជាតិ និងថ្មបុរាណ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ស​ម្បត្តិព្រៃឈើអចិន្រ្តៃយ៍

👉ថ្នាក់ពាក្យជា ទ្រព្យសម្បត្តិរដ្ឋ
មានន័យថា វាក្យសព្ទនេះមាននិយមន័យច្រើន ដូចខាងក្រោម៖ ១. រាល់ស្នាដៃរបស់មនុស្ស និងរាល់ផលិតផលរបស់ធម្មជាតិ ដែលមានចរិតវិទ្យាសាស្រ្ត ប្រវត្តិសាស្រ្តសិល្បៈ ឬសាសនាដែលឆ្លុះបញ្ចាំងពីដំណាក់កាលនៃការវិវត្តរបស់អារ្យធម៌ ឬរបស់ធម្មជាតិ ហើយដែលកិច្ចការពារសម្បត្តិវប្បធម៌ទាំងនោះ បម្រើផលប្រយោជន៍សាធារណៈ។ ២. វត្ថុទាំងឡាយ ជាចលនវត្ថុក្តី ឬអចលនវត្ថុក្តី ដែលចូលក្នុងប្រភេទ ដូចតទៅ៖ ក-សម្បត្តិវប្បធម៌បានមកពីការជីករុករកក្នុងដី និងនៅក្រោមទឹកដែលមានលក្ខណៈស្របច្បាប់ ឬលួចលាក់ ហើយនិងវត្ថុបុរាណដែលបានរកឃើញ។ ខ-សម្បត្តិវប្បធម៌មានលក្ខណៈបុរេប្រវត្តិ និងប្រវត្តិសាស្ត្រ ដូចជាវិមាន អង្គធាតុចេញមកពីការបំបែកជាផ្នែកៗ នៃវិមាន រមណីយដ្ឋាន ទីបញ្ចុះសពបុរាណ សំណល់ភូមិចាស់ រូងភ្នំ និងវត្ថុបុរាណ។ គ-បុរាណវត្ថុ ដូចជា ឧបករណ៍ប្រើប្រាស់ កុម្ភការភណ្ឌ និងសិលាចារឹក រូបិយវត្ថុបុរាណ ត្រាបុរាណ គ្រឿងអលង្ការបុរាណ អាវុធយុទ្ធភណ្ឌបុរាណ និងសំណល់ឆ្អឹង។ឃ-វត្ថុសម្រាប់គោរពបូជា ឬបង្ហាញសារៈសំខាន់ជាសមូហភាពដែលជាកម្មសិទ្ធិ ឬប្រើប្រាស់ដោយសហគមន៍ជនជាតិ ឬកុលសម្ព័ន្ធ ការប្រើប្រាស់តាមទំនៀមទម្លាប់ ឬប្រពៃណីរបស់សហគមន៍នោះ។ ង-វត្ថុតាងសម្រាប់នរវិទ្យា និងជាតិពន្ធុវិទ្យា។ ច-ស្នាដៃសិល្បៈ ដូចជា៖ ១-រូបភាព គំនូរ ដែលបង្កើតឡើងដោយដៃទាំងស្រុង នៅលើទម្រចន្ទល់គ្រប់ប្រភេទ និងធ្វើដោយធាតុផ្សំអ្វីក៏ដោយ លើកលែងតែជាគំនូរឧស្សាហកម្ម និងវត្ថុដែលធ្វើដោយគ្រឿងចក្រ ហើយគូរលម្អដោយដៃ។ ២-ច្បាប់ដើមនៃរូបថាប់ ប័ណ្ណប្រកាស និងរូបថតដែលជាមធ្យោបាយនៃការបង្កើតពីដំបូងបង្អស់។៣-ការផ្តុំ និងដំឡើងស្នាដៃសិល្បៈច្បាប់ដើម ធ្វើពីធាតុផ្សំអ្វីក៏ដោយ។៤-វត្ថុសិល្បៈអនុវត្តន៍ បញ្ចុះក្នុងធាតុផ្សំ ដូចជា កែវ កុម្ភការភណ្ឌ លោហធាតុ ឬឈើ។ ឆ-សៀវភៅសរសេរដោយដៃ សៀវភៅបោះពុម្ព ឯកសារ និងឯកសារបោះពុម្ពផ្សាយជាប្រយោជន៍ឯកជន ជាពិសេសដើម្បីវិទ្យាសាស្រ្ត ប្រវត្តិសាស្ត្រ សិល្បៈ និងអក្សរសាស្ត្រ។ ជ-វត្ថុដែលមានតម្លៃខាងរូបិយវិទ្យា (មេដាយ ឬប្រាក់កាក់) ឬសមូហកម្មតែម។ ឈ-ឯកសាររក្សាទុក រួមទាំងការថតសំឡេងអត្ថបទ ផែនទី និងសម្ភារៈដទៃទៀតដែលទាក់ទងនឹងផែនទីរូបថតហ្វីលកុន ការថតសំឡេង និងឯកសារអានដោយម៉ាស៊ីន (ហ្វូណូក្រាម)។ ញ-វត្ថុសម្រាប់គ្រឿងតុតាំង គ្រឿងប៉ាក់ កម្រាលព្រំ សាច់ក្រណាត់បុរាណជាសូត្រ សម្លៀកបំពាក់បុរាណ និងឧបករណ៍ភ្លេងបុរាណ។ ដ-បដិរូបរបស់សត្វ រុក្ខជាតិ និងថ្មបុរាណ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អ៊ុយ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា គុណនាម
មានន័យថា ស្គុយក្រាស់ប៉ុន្តែសមរម្យ ដុះពោះស៊្អុយ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ស្អំ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា កិរិយាសព្ទ
មានន័យថា កម្ដៅផ្ទាល់លើសាច់ដែលហើមឬដែលជាំ ដើម្បីឲ្យស្រកឬកុំឲ្យហើម; កម្ដៅផ្ទាល់ដល់សាច់ដែលពិការឲ្យបាត់ឈឺ ឲ្យរួញ, ឲ្យស្វិត។
ឧទាហរណ៍៖ ស្អំជើង; ស្អំឫសដូងបាត។

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ឈ្មោះឈើមួយប្រភេទ ស្លឹកល្អិត ក្លិនស្អុយបន្តិចៗ, ប្រើការជាអន្លក់ឬជាបន្លែបាន តាមដោយចំណូលដែលធ្លាប់បរិភោគ។
ឧទាហរណ៍៖ សម្លស្អំ។

                     ស្អំជាចុល្លព្រឹក្ស មានបន្លាម៉្យាង តែងវារលើដើមឈើណា ដែលដុះក្នុងព្រៃស្រោង និង ព្រៃវាល ឬដុះតាមមាត់ព្រៃធំ ស្អំមានដាំតែក្នុងឥណ្ឌូចិនទេ។ ស្លឹកធុំស្អុយបន្តិចៗ តែគេនិយមប្រើធ្វើជាបន្លែ ឬរបោយ។ ខ្មែរយើង ច្រើនយកស្លឹកជ្រលក់ពងមាន់ ហើយចៀន សម្រាប់បរិភោគជាមួយកាពិ។ សំបកអាចស្ងោរជ្រលក់សំណាញ់ក៏បាន។ ឫសស្អំ ព្រមទាំងសំបក ជាថ្នាំបំពុលត្រីមុននេសាទ។

👉ថ្នាក់ពាក្យជា បរិវារសព្ទ
មានន័យថា ពាក្យសម្រាប់និយាយផ្សំជាមួយនឹងពាក្យ ស្អាត។
ឧទាហរណ៍៖ ស្អាតស្អំ ស្អាតសមរម្យ, ស្អាតមិនទាស់ភ្នែក : កន្លែងស្អាតស្អំ; ធ្វើការស្អាតស្អំ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ស្អែល

👉ថ្នាក់ពាក្យជា គុណនាម
មានន័យថា ដែលច្បាស់លាស់ដោយសម្ទែលឲ្យឃើញ ( ចំពោះតែពោះដែលធំ )
ឧទាហរណ៍៖ ពោះស្អែល។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ស្អែក

👉ថ្នាក់ពាក្យជា និបាតសព្ទ
មានន័យថា ថ្ងៃមួយតបន្ទាប់ពីថ្ងៃនេះទៅ : ស្អែកខ្ញុំនឹងទៅ ។ ស្អែកជាស្អែក ស្អែកច្រើនដង : ស្អែកជាស្អែកពុំដឹងជាកាលណានឹងបានទេ ! ។ ព. ទ. បុ. ចំណីល្អកុំទុកស្អែក ការអ្វីដែលគួរធ្វើត្រូវធ្វើភ្លាមៗទៅ ( ដូចជាចំណីល្អ កុំទុកចាំដល់ស្អែក ត្រូវតែបរិភោគឲ្យហើយទៅ ក្រែងលោខានមិនបានបរិភោគ ) ។ ព. សុ. អ្នកណានឹងដឹងថាស្លាប់ក្នុងថ្ងៃស្អែក ? សេចក្តីស្លាប់រាល់រូបឥតអ្នកណាកំណត់បានថាអង្កាល់ឡើយ ( ព. ពុ. )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ស្អេក

👉ថ្នាក់ពាក្យជា គុណនាម
មានន័យថា ញឹកជិតជាប់គ្នាណាស់ ។
ឧទាហរណ៍៖ ញឹកស្អេក។

                      ញាប់ណាស់ ។
ឧទាហរណ៍៖ ញាប់ស្អេក ។

                      ស្អេកស្កះ ញឹកប្រគរស្កះលើគ្នា ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ស្អៀច

👉ថ្នាក់ពាក្យជា កិរិយាវិសេសន៍
មានន័យថា ដែលមានភាពទ្រលុកទ្រលន់រាបស្រពាបជិតឥតរបះរបើង។
ឧទាហរណ៍៖ ពែនភ្នែនស្អៀច, ពស់ថ្លាន់ពេនស្អៀច។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ស្អូច

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ឈ្មោះឆវិរោគមួយប្រភេទ កើតផេរនៅស្បែកបណ្ដាលឲ្យស្កៀបខ្លាំង។
ឧទាហរណ៍៖ បើកើតស្អូចត្រូវងូតទឹកឲ្យរឿយៗ ទើបអន់ស្កៀបហើយឆាប់ជាផង។

                     នុស្សជាតិមួយនៅក្នុងព្រៃក្នុងខែត្រកំពត។
ឧទាហរណ៍៖ ពួកស្អូច ។ ( សម័យនេះ រាប់ថាជាខ្មែរដែរ )។

👉ថ្នាក់ពាក្យជា រាជសព្ទ
មានន័យថា ព្រះកិបិលកា

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ស្អុះ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា គុណនាម
មានន័យថា ក្ដៅក្នុងម្លប់, ក្នុងទីហប់ ព្រោះបណ្ដាលអំពីធាតុទឹកនិងធាតុភ្លើងឯអាកាសប៉ះប្រទះគ្នាខ្លាំង : ស្អុះរកកល់ភ្លៀង ។ ស្អុះស្អាប់ ( ម. ព. ស្អាប់ )។

👉ថ្នាក់ពាក្យជា និបាតសព្ទ
មានន័យថា ពាក្យបដិសេធ មានសេចក្តីថា “ស្បិត, មិនរវល់, មិនត្រូវការ, អំពល់អី”។
ឧទាហរណ៍៖ ស្អុះអញនឹងទៅ! ( អញឥតស្អុះស្អាប់អ្វីនឹងត្រូវទៅទេ! )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ស្អុយ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា គុណនាម
មានន័យថា ដែលមានក្លិនអសោចិ៍។
ឧទាហរណ៍៖ ក្លិនស្អុយ។

👉ថ្នាក់ពាក្យជា កិរិយាវិសេសន៍
មានន័យថា ដែលចាប់ក្លិនអសោចិ៍។
ឧទាហរណ៍៖ ធុំស្អុយ។

                     ស្អុយឈ្មោះ ( ព. ប្រ. ) លេចឮកេរ្តិ៍ឈ្មោះមិនល្អ, អាក្រក់ឈ្មោះ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ស្អុង

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា សត្វល្អិតមួយប្រភេទ ពួកម្រោម ពួកយុកនៅអាស្រ័យមូលគ្នាក្នុងរូងឬរន្ធឈើ, មានជ័រធុំក្លិនឆ្ងៀមឆ្អិតខ្លាំង, រំងាស់ចំហុយយកញើសធ្វើជាថ្នាំលាបកមរមាស់ឆាប់ជា, កាកឬដុំជ័រប្រើការធ្វើចន្លុះបាន ហៅថា ចន្លុះស្អុង មានក្លិនឆ្ងៀមណាស់។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ស្អី

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( ព. សា. ) ពាក្យជាបុច្ឆាសព្វនាមប្រើឃ្លាតក្លាយមកពី សត្វអ្វី? មានអត្ថន័យថា សត្វអ្វី ?, ការណ៍អ្វី?, អ្វី?, ច្រើននិយាយថា ស្អីហ្នឹង ?, មិនដឹងជាស្អីទេ ?, តាមតែស្អីក៏ដោយ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ស្អិត

👉ថ្នាក់ពាក្យជា គុណនាម
មានន័យថា ដែលជាប់ល្មួតពិបាកបេះចេញ។
ឧទាហរណ៍៖ ជ័រស្អិត។

👉ថ្នាក់ពាក្យជា កិរិយាវិសេសន៍
មានន័យថា ដែលចេះតែជាប់មិនដាច់មិនឃ្លាតពីគ្នា។
ឧទាហរណ៍៖ តាមស្អិត, តោងស្អិត។

                     ដែលប្រកាន់ជាប់មិនលែង ។
ឧទាហរណ៍៖ ប្រកាន់ស្អិត ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ស្អាប់

👉ថ្នាក់ពាក្យជា បរិវារសព្ទ
មានន័យថា ពាក្យសម្រាប់និយាយផ្សំនឹងពាក្យ ស្អុះ ថា : ស្អុះស្អាប់ ស្អុះព្រោះអួអាប់, ស្អុះខ្លាំង ។
ឧទាហរណ៍៖ ក្ដៅស្អុះស្អាប់។

                    ព. ប្រ. រង្កៀសចិត្ត, ស្កៀបរមាស់ចិត្ត ។
ឧទាហរណ៍៖ ស្អុះស្អាប់នៅជាមួយគ្នាមិនកើត; គួរនៅដោយខ្លួនពីគ្នាទៅ កុំឲ្យស្អុះស្អាប់យូរ !

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ស្អាន

👉ថ្នាក់ពាក្យជា បរិវារសព្ទ
មានន័យថា ពាក្យបរិវារសម្រាប់និយាយផ្សំជាមួយនឹងពាក្យ ស្អាត ថា : ស្អាតស្អាន គឺស្អាតប្រពៃ, ស្អាតបាត; ច្រើនប្រើក្នុងកាព្យ, ដូចជា ស្រីស្រស់កល្យាណ រូបឆោមស្អាតស្អាន គួរចាប់ស្នេហ៍ស្និទ្ធ ទាំងមានវិទ្យា ប្រាជ្ញាថ្លាពិត ទាំងមានគំនិត ជ្រៅជ្រះផងទៀត ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ស្អាតបាត

👉ថ្នាក់ពាក្យជា គុណនាម
មានន័យថា ស្អាតសព្វអន្លើ, ស្អាតអស់អង្គ, ស្អាតរហូតដល់បាតជើង។
ឧទាហរណ៍៖ រូបរាង ស្អាតបាត; ធ្វើការស្អាតបាត។

👉ថ្នាក់ពាក្យជា កិរិយាវិសេសន៍
មានន័យថា ស្អាតសព្វអន្លើ, ស្អាតអស់អង្គ, ស្អាតរហូតដល់បាតជើង។
ឧទាហរណ៍៖ រូបរាង ស្អាតបាត; ធ្វើការស្អាតបាត។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ស្អាត

👉ថ្នាក់ពាក្យជា គុណនាម
មានន័យថា ដែលឥតមន្ទិល, ឥតសៅហ្មង, បរិសុទ្ធ។
ឧទាហរណ៍៖ ទីស្អាត, ចិត្តស្អាត; ធ្វើការស្អាត, សរសេរស្អាត, និយាយស្អាត ។ ស្អាតស្អំ ( ម. ព. ស្អំ ប. )។

👉ថ្នាក់ពាក្យជា កិរិយាវិសេសន៍
មានន័យថា ដែលឥតមន្ទិល, ឥតសៅហ្មង, បរិសុទ្ធ។
ឧទាហរណ៍៖ ទីស្អាត, ចិត្តស្អាត; ធ្វើការស្អាត, សរសេរស្អាត, និយាយស្អាត ។ ស្អាតស្អំ ( ម. ព. ស្អំ ប. )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ស្អាង

👉ថ្នាក់ពាក្យជា កិរិយាសព្ទ
មានន័យថា តែងគ្រឿងសម្អាង; តាក់តែងឲ្យសមគ្រឿងប្រដាប់ ។
ឧទាហរណ៍៖ ស្អាងខ្លួន, ស្អាងល្ខោន, ស្អាងចេតិយ។

                      ស្អាងចិត្តជាថ្មី ( ព. ប្រ. ) ទូន្មានប្រដៅចិត្តឡើងជាថ្មីឲ្យប្រព្រឹត្តតាមធម៌តាមច្បាប់ ( ដែលទុកដូចជាគ្រឿងសម្អាង ) ។ ស្អាងស្អាត តាក់តែងគ្រឿងប្រដាប់ឲ្យស្អាតល្អ ។

👉ថ្នាក់ពាក្យជា គុណនាម
មានន័យថា ដែលតាក់តែងគ្រឿងប្រដាប់ស្អាតល្អឥតឆ្គង ( ព. កា. )។
ឧទាហរណ៍៖ ប្រាសាទស្អាងស្អាត សម្រាប់ព្រះបាទ បរមបពិត្រ ស្ដេចគង់ប្រក្រតី ក្សត្រថ្លៃទ្រង់ឫទ្ធិ ទ្រង់កាន់ទសពិធ ប្រព្រឹត្តទៀងទាត់។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ស្អា

👉ថ្នាក់ពាក្យជា គុណនាម
មានន័យថា ដែលចេញសូរសព្ទរនគគ្រាតមិនរលីង (ចំពោះតែសំឡេង)។
ឧទាហរណ៍៖ សំឡេងស្អា ។ ស្អកស្អា (ម. ព. ស្អក)។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ស្អយៗ

មានន័យថា ( ម. ព. ស្អយ )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ស្អយ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា គុណនាម
មានន័យថា ស្ញយឬស្ញយៗ, សកម្ញ៉ក ( ច្រើននិយាយថា ស្អយៗ )។
ឧទាហរណ៍៖ រាងស្អយៗ, ដំណើរស្អយៗ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ស្អប់

👉ថ្នាក់ពាក្យជា កិរិយាសព្ទ
មានន័យថា មិនស្រឡាញ់, ទាស់ចិត្ត មិនចង់ឲ្យប៉ះអារម្មណ៍ ។
ឧទាហរណ៍៖ ស្អប់មិនចង់ឃើញមុខ។

                     ព. ផ្ទ. ស្រឡាញ់ ។ ស្អប់ខ្ពើម ស្អប់ផងខ្ពើមផង, ណាយចិត្តជិនធ្ងន់ ។ ព. ទ. បុ. ស្អប់កំពប់លើ ធ្លាក់សម្អប់មកត្រូវលើ, ប៉ះប្រទះទៅលើសម្អប់ ។ ស្អប់ប្រសព្វចូល ស្អប់ត្រង់ណា ចេះតែប្រទះត្រង់ណោះ, ត្រង់ដែលស្អប់ចេះតែចួបប្រទះគេចមិនផុត ។ ល ។ ពាក្យកាព្យថា ។
ឧទាហរណ៍៖ ខ្លៅរែងស្អប់ចេះ ខ្សត់ឥតចំណេះ ស្អប់អ្នកមានទ្រព្យ ស្រីស្រាលប្រចណ្ឌ រែងស្អប់ខ្ញុំគាប់ ពាលពិតឥតច្បាប់ រែងស្អប់ប្រដៅ ។ . . . ( សាស្ត្រាច្បាប់ រាជនេតិ ជាព្រះនិពន្ធនៃព្រះរាជសម្ភារ ) ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ស្អក

👉ថ្នាក់ពាក្យជា គុណនាម
មានន័យថា ដែលចេញសូរសព្ទគគ្រាតមិនរលីងមិនស្រឡះដូចប្រក្រតី បណ្ដាលមកពីស្លេស្ម៍បៀតបៀនឬព្រោះស្ងួត-ក ( ចំពោះតែសំឡេង )
ឧទាហរណ៍៖ សំឡេងស្អក, ស្អក-ក ។

                     ស្អកស្អា ស្អកចេញសូរស្អា ។
ឧទាហរណ៍៖ សំឡេងស្អកស្អា ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ស្សាសិក

👉ថ្នាក់ពាក្យជា គុណនាម
មានន័យថា ( បា.; សំ. វិឝ្វាសិក ) ដែលមានវិស្សាសៈ; ដែលប្រកបដោយសេចក្ដីស្និទ្ធស្នាល។
ឧទាហរណ៍៖ មនុស្សវិស្សាសិក ( បើស្រ្តីជា វិស្សាសិកា ) ។ វិស្សាសិកដ្ឋាន ( –ក័ត-ឋាន ) ទីដែលប្រកបដោយវិស្សាសៈ ។ វិស្សាសិកមិត្ត ( –កៈមិត ) មិត្តដែលប្រកបដោយវិស្សាសៈ ។ ល ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ស្វ័យូបទេស

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ការសិក្សាដែលបុគ្គលប្រព្រឹត្តតែម្នាក់ឯង គឺឥតចាំមានគ្រូបាធ្យាយមកបង្ហាត់បង្រៀនឡើយ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត