Author: videoslearning.com

អក្ខរ​ក្រម ឬ អក្សរ​ក្រម

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា លំដាប់​អក្សរ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អក្ខរៈ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( ម. ព. អក្ខរ )។
( បា. អក្ខរ; សំ. អក្សរ ) ធម្មជាតអស់សង្ខតធម៌ ( ព្រះនិព្វាន ) ។ អក្ខរដ្ឋាន ឋាននិព្វាន ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អក្ខរា—

មានន័យថា ( មើលក្នុងពាក្យ អក្ខរ ឬ អក្ខរៈ )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អក្ខរាវិរុទ្ធ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា (-វិរុត; បា. < អក្ខរ “អក្សរ” + អវិរុទ្ធ “មិន​ខុស, ត្រឹម​ត្រូវ”) ការ​សរសេរ​អក្សរ​មិន​ខុស, សិល្បៈ​និង​របៀប​ដែល​សរសេរ​ពាក្យ​ពេចន៍ ឲ្យ​បាន​ត្រឹម​ត្រូវ​ក្នុង​ភាសា​ណា​មួយ ។ល។ អក្ខរៈ។
ឧទាហរណ៍៖ សិល្បៈ និងទំនងដែលសរសេរពាក្យក្នុងភាសាណាមួយឱ្យបានត្រឹមត្រូវ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អក្ខរាភិធាន ឬ អក្ខរាភិធាន​សព្ទ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា (បា. អក្ខរ + អភិធាន “ឈ្មោះ; ពាក្យ; មេ​ពាក្យ” ឬ បា. អក្ខរ + សំ. អភិធាន + ឝព្ទ) មេ​ពាក្យ​ដែល​រៀប​រៀង​តាម​លំដាប់​អក្សរ (វចនានុក្រម)។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អក្ខរានុក្រម

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា (បា. អក្ខរ + សំ. អនុក្រម; បា. អក្ខរានុក្កម; សំ. អក្សរានុក្រម) លំដាប់​អក្សរ; អក្សរ​ ឬ​ពាក្យ​ដែល​រៀប​រៀង​តាម​លំដាប់, វចនានុក្រម។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អក្ខរា

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( បា. ពហុ. របស់ អក្ខរ “អក្សរ” ) អក្សរទាំងឡាយ, អក្សរគ្រប់តួ ( សម្រាប់ប្រើក្នុងកាព្យឬប្រើជាឋានន្តរស្មៀន, ដូចជា ឃុនវិចិត្រអក្ខរា, ហ្លួងវិសេសអក្ខរា ជាដើម ) ។ បុរាណច្រើនប្រើសំដៅយកពាក្យកាព្យពីរឿងស្នេហា ឬពីរឿងនឹករលឹកដែលសរសេរផ្ញើទៅគូសង្សារឬកល្យាណមិត្រ ក៏មាន។
ឧទាហរណ៍៖ ផ្ញើអក្ខរា, បានទទួលអក្ខរា។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អក្ខរសម័យ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា វិធីប្រើអក្សរ គឺការសរសេរឬអានអក្សរ ។
ឧទាហរណ៍៖ ស្ទាត់ក្នុងអក្ខរសម័យ ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អក្ខរវិញ្ញាស

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ការប្រាប់ ហៅអក្សរមួយតួៗ ឱ្យសរសេរតាម ឬការអានពាក្យតាមព្យាង្គមួយៗ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អក្ខរប្បយោគ ឬ អក្សរ​ប្រយោគ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា អក្សរ​ផ្ញើ​ជើង​ ឬ​អក្សរ​គ្រវាត់។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អក្ខរប្បភេទ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( បា.; សំ. អក្សរប្រភេទ ) បែបអក្សរដែលចែកជាគូៗ តាមសូរសំឡេងជាទំនាស់នឹងគ្នា; មាន ៥ គូ ឬ ១០ ប្រភេទគឺ សិថិល “អក្សរមានសំឡេងធូរ” គឺអក្សរដែលឥតខ្យល់ ហ លាយ, មាន ១០ តួគឺ ក គ , ច ជ , ដ ឌ , ត ទ , ប ព” និង ធនិត “អក្សរមានសំឡេងតឹង” គឺអក្សរដែលមានខ្យល់ ហ លាយផង មាន ១០ តួ គឺ ខ ឃ , ឆ ឈ , ឋ ឍ , ថ ធ , ផ ភ ( សំឡេង សំ. និង បា. ថា ក្ហៈ , គ្ហៈ ; ច្ហៈ , ជ្ហៈ ; ដ្ហៈ , ឌ្ហៈ ; ត្ហៈ , ទ្ហៈ ; ប៉្ហៈ , ព្ហៈ” ជាគូ ១; ទីឃៈ “អក្សរមានសំឡេងវែង” និង រស្សៈ “អក្សរមានសំឡេងខ្លី” ជាគូ ១; គរុ “អក្សរមានសំឡេងធ្ងន់ឬយូរ” និង លហុ “អក្សរមានសំឡេងស្រាលឬរហ័ស” ជាគូ ១; និគ្គហិត “អក្សរដែលមាននិគ្គហិតឬដំលើ” និង វិមុត្ត “អក្សរដែលមានសូរសំឡេងហាមាត់បន្តិច” ជាគូ ១; សម្ពន្ធ “អក្សរដែលចងបទភ្ជាប់គ្នាជាសន្ធិ, ដូចជា រាជាណាចក្រ” និង វវត្ថិត “អក្សរដែលកាត់ញែកចេញពីបទសន្ធិ, ដូចជា រាជអាណាចក្រ “អាណាចក្ររបស់ព្រះរាជា” ជាគូ ១ ( ព. វ. )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អក្ខរកោវិទ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( បា. ) អ្នកឈ្លាសក្នុងអក្សរសាស្រ្ត។
ឧទាហរណ៍៖ អក្ខរកោវិទមានគំនិតឆ្ពោះត្រង់អក្សរសាស្រ្តជានិច្ច ( ស្រ្តីជា អក្ខរកោវិទា ឬ អក្ខរកោវិទី ) ។ ព. កា. ថា : អក្ខរកោវិទ រែងតែរិះគិត ឆ្ពោះត្រង់អក្សរ របស់ជាតិខ្លួន ឲ្យបានបវរ មានចិត្តត្រេកអរ ស្មោះឆ្ពោះត្រង់ជាតិ។

👉ថ្នាក់ពាក្យជា គុណនាម
មានន័យថា ( បា. ) អ្នកឈ្លាសក្នុងអក្សរសាស្រ្ត។
ឧទាហរណ៍៖ អក្ខរកោវិទមានគំនិតឆ្ពោះត្រង់អក្សរសាស្រ្តជានិច្ច ( ស្រ្តីជា អក្ខរកោវិទា ឬ អក្ខរកោវិទី ) ។ ព. កា. ថា : អក្ខរកោវិទ រែងតែរិះគិត ឆ្ពោះត្រង់អក្សរ របស់ជាតិខ្លួន ឲ្យបានបវរ មានចិត្តត្រេកអរ ស្មោះឆ្ពោះត្រង់ជាតិ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អក្ខរ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( បា. អក្ខរ; សំ. អក្សរ ) ស្នាមគំនូសមានតួរាងផ្សេងៗសម្រាប់ប្រើសរសេរកត់ពាក្យសម្ដីនិងសេចក្ដីទាំងពួងប្រើមិនចេះអស់ ( អក្សរ ) ចែកជាពីរពួកគឺ ស្រៈ និង ព្យញ្ជនៈ ( ម. ព. ព្យញ្ជនៈ និង ស្រៈ ផង ) ។ ចំអក្ខរៈ ត្រូវតាមខ្យល់អក្សរមិនល្អៀង ។ ព. ប្រ. ត្រូវត្រង់មិនល្អៀង ( ព. សា. ) ។ ពេញអក្ខរៈ ពេញទ្រពងមាត់, ពេញចំហ ( ប្រើចំពោះតែសម្ដី ) : និយាយពេញអក្ខរៈ ។ អក្ខរក្រម ឬ អក្សរក្រម ( —ក្រំ ) លំដាប់អក្សរ ។ អក្ខរជននី ( —ជៈនៈ— ), —តូលិកា ឬ —លេខនី ( —ខៈ— ) ប៉ាកកៃឬស្លាបប៉ាកកា ។ អក្ខរជីវក ឬ —ជីវកៈ ( —វក់ ឬ —វៈកៈ ) ស្មេរ, ស្មៀន ( លិបិការ, លេខកៈ ); អ្នកតែងសេចក្ដី ( បើស្ត្រីជា អក្ខរជីវិកា ) ។ អក្ខរប័ដ ឬ —បដ្ដ ដំបារប្រាក់ជាដើមដែលសរសេរឬឆ្លាក់អក្សរ ។ អក្ខរប្បយោគ ( អ័ក-ខៈរ៉័ប-ប៉ៈយោក ) ឬ អក្សរប្រយោគ អក្សរផ្ញើជើង ឬ អក្សរគ្រវាត់ ។ អក្ខរមុខ អ្នករៀនអក្សរ ។ អក្ខរវិទូ អ្នកចេះអក្សរហ្មត់ចត់, អ្នកចេះអក្សរសាស្រ្ត ( ស្ត្រីក៏ជា អក្ខរវិទូ ដូចគ្នា ) ។ អក្ខរវិធី បែបវេយ្យាករណ៍និយាយអំពីអក្ខរៈ ។ អក្ខរវិន្យាស ( —វិន-យាស ) ប្រជុំអក្ខរ; អក្ខរៈដែលរៀងតាមលំដាប់; អក្ខរានុក្រម; លិខិត, សំបុត្រ, ចុតហ្មាយ ។ អក្ខរវិបត្តិ ការឃ្លៀងឃ្លាតតួឬសំឡេងអក្ខរៈ ។ អក្ខរវិបល្លាស ការបំប្លែងអក្សរ ( ម. ព. វិបល្លាស ផង ) ។ អក្ខរសម័យ វិធីប្រើអក្សរ, ការសរសេរឬអានអក្សរ; ការសរសេរកើតឬមើលដាច់ : ចេះអក្ខរសម័យ ។ អក្ខរសម្បត្តិ ការមិនឃ្លៀងឃ្លាតអក្ខរៈ ។ អក្ខរានុក្រម ( —រ៉ា-នុ-ក្រំ; បា. អក្ខរ + សំ. អនុក្រម; បា. អក្ខរានុក្កម; សំ. អក្សរានុក្រម ) លំដាប់អក្សរ; អក្សរឬពាក្យដែលរៀបរៀងតាមលំដាប់, វចនានុក្រម ។ អក្ខរាភិធាន ឬ អក្ខរាភិធានសព្ទ ( បា. អក្ខរ + អភិធាន “ឈ្មោះ; ពាក្យ; មេពាក្យ” ឬ បា. អក្ខរ + សំ. អភិធាន + ឝព្ទ ) មេពាក្យដែលរៀបរៀងតាមលំដាប់អក្សរ ( វចនានុក្រម ) ។ អក្ខរាវិរុទ្ធ ( —វិរុត; បា. < អក្ខរ “អក្សរ” + អវិរុទ្ធ “មិនខុស, ត្រឹមត្រូវ” ) ការសរសេរអក្សរមិនខុស, សិល្បៈនិងរបៀបដែលសរសេរពាក្យពេចន៍ ឲ្យបានត្រឹមត្រូវក្នុងភាសាណាមួយ។ល។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អក្ខមា

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( បា. ឬ សំ. ) អក្ខន្តី ឬ អក្សាន្តី; ដំណើរមិនព្រមអត់ទោសឲ្យ ។ ព. ផ្ទ. ខមា។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អក្ខបាដក

មានន័យថា ( ម. ព. អក្ខទស្ស )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អក្ខបាដ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( បា.; សំ. អក្សបាដ ) ទីសម្រាប់លេងល្បែងដាល់ឬចំបាប់ជាដើម; ទីកីឡា។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អក្ខន្តី

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា​​ ( បា. អក្ខន្តិ; សំ. អក្សាន្តិ ) ការមិនអត់ទ្រាំ, ដំណើរអត់ធន់ពុំបាន; ដំណើរទប់កំហឹងពុំឈ្នះ ឬដំណើរអត់ខឹងពុំបាន។
ឧទាហរណ៍៖ កើតក្តីបង់ទ្រព្យព្រោះអក្ខន្តី ( ប្រើជា អក្ខមា ឬ អក្សមា ក៏បាន ) ។ ព. ផ្ទ. ខន្តី, ខមា។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អក្ខធូតី

មានន័យថា ( មើលក្នុងពាក្យ អក្ខធូត និង អក្ខទេវី )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អក្ខធូត

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( បា. អក្ខធុត្ត; សំ. អក្សធូត៌ ) អក្ខទេវី ឬ ជូតការ, ជូតការី ( បើស្ត្រីជា អក្ខធូតី ឬ —ធុត្តី )។
ឧទាហរណ៍៖ ព. កា. ថា ព្រះពុទ្ធត្រាស់ថា អក្ខធូតា ទោះប្រុសទោះស្រី រែងតែលង់ខ្លួន ផ្ទួនដោយទុក្ខភ័យ វិនាសហិនហៃ ចង្រៃរួបរឹត ។ គួរសាធុជន តាំងចិត្តឲ្យធ្ងន់ ក្រាស់ដោយការគិត ឲ្យស្គាល់រាក់ជ្រៅ ក្នុងមួយជីវិត ជនស្លាប់គំនិត រមែងរងទុក្ខ ។ ឬមួយបែបទៀតថា : រីធូតមានបី មួយអ្នកលេងស្រី មួយអ្នកលេងស្រា មួយអ្នកប្រព្រឹត្ត អំពើពាលា លេងស៊ីសងគ្នា ហៅអក្ខធូត។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អក្ខធុត្តី

មានន័យថា ( មើលក្នុងពាក្យ អក្ខធូត និង អក្ខទេវី )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អក្ខធុត្តី

មានន័យថា ( មើលក្នុងពាក្យ អក្ខធូត និង អក្ខទេវី )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អក្ខទេវី

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( បា. ឬ សំ. អក្សទេវិន៑ ) អ្នកលេងល្បែងចេញកូនដើរតាមក្រឡា មានល្បែងបាស្កានិងចត្រង្គជាដើម; អ្នកលេងល្បែងភ្នាល់ឬល្បែងស៊ីសងផ្សេងៗ ( ជូតការ ឬ ជូតការី ); បើស្ត្រីជា អក្ខទេវិនី ឬ អក្សទេវិនី ( ហៅ អក្ខធូត ក៏បាន; បើស្ត្រីជា អក្ខធុត្តី ឬ —ធូតី )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អក្ខទេវិនី

មានន័យថា ( មើលក្នុងពាក្យ អក្ខទេវី )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អក្ខទស្ស

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( បា.; សំ. អក្សទឝ៌ក ឬ អក្សបាដក ) អ្នកពិភាក្សាក្តី, អ្នកជំនុំក្ដី, ចៅក្រម ។ អក្ខទស្សដ្ឋាន ( អ័ក-ខៈទ័ស-ស័ត-ឋាន ) ទីជំនុំក្ដី, សាលាជំនុំ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អក្ខណៈ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( បា. អក្ខណ; សំ. អក្សណ ) ស្របក់, កាលឬវេលាដែលមិនមែនជាឱកាស, ដែលឃ្វាងចាកប្រយោជន៍, ដែលមិនសមប្រកប; វេលាមិនល្អ; ពេលប្រទះលើគ្រោះកាច។
ឧទាហរណ៍៖ ប្រទះលើអក្ខណៈ, មនុស្សមិនស្គាល់អក្ខណៈ ។ ព. ផ្ទ. ខណៈ ឬ ក្សណៈ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អក្កោសវត្ថុ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( បា.; សំ. អាក្រោឝ + វស្តុ ) វត្ថុនៃការជេរឬវត្ថុជាគ្រឿងជេរ គឺពាក្យជេរប្រដូចថា អាសត្វ ! , អាក្របី !; អាឆ្កែ ! , អាជ្រូក ! , អានរក ! , អាប្រេត ! ជាដើម។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អក្កោសន—

មានន័យថា ( មើលក្នុងពាក្យ អក្កោសន ឬ —នៈ )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អក្កោសន​ភាព

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ភាវៈ​ជេរ, ដំណើរ​ជេរ​គ្នា។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អក្កោសន​ការណ៍ ឬ –ហេតុ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ហេតុ​ ឬ​ដំណើរ​នៃ​ការ​ជេរ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អក្កោសន​ការណ៍ ឬ –ហេតុ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ហេតុ​ ឬ​ដំណើរ​នៃ​ការ​ជេរ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អក្កោសនៈ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( ម. ព. អក្កោសន )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អក្កោសនា—

មានន័យថា ( មើលក្នុងពាក្យ អក្កោសន ឬ —នៈ )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អក្កោសនាការ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា (បា. អក្កោសន + អាការ) អាការ​ជេរ, អាការ​នៃ​ជំនេរ ។ល។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អក្កោសនា

មានន័យថា ( មើលក្នុងពាក្យ អក្កោសន ឬ —នៈ )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អក្កោសន

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( បា. អក្កោសន; សំ. អាក្រោឝន ) ការជេរ, ពាក្យជេរ, ជំនេរ ( ប្រើជា អក្កោសនា ក៏បាន ) ។ អក្កោសនការណ៍ ឬ —ហេតុ ហេតុឬដំណើរនៃការជេរ ។ អក្កោសនភាព ភាវៈជេរ, ដំណើរជេរគ្នា ។ អក្កោសនាការ ( បា. អក្កោសន + អាការ ) អាការជេរ, អាការនៃជំនេរ។ល។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អក្ក

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( បា.; សំ. អក៌ ) ព្រះអាទិត្យ ។ អក្កពន្ធុ ( —ព័ន-ធុ ) សុរិយគោត្រឬសុរិយពន្ធុ ។ អក្កមណ្ឌល សុរិយមណ្ឌល ។ អក្កមាលា សុរិយមាលា ។ អក្ករង្សី រស្មីព្រះអាទិត្យ។ល។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អកុសល​វិបាក

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ស្នាម​គំនូស​ចិត្ត​ជា​អកុសល, គំនូស​បាប; ផល​បាប។ល។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អកុសល​វិតក្ក

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ការ​ត្រិះរិះ​ទៅ​រក​អំពើ​អាក្រក់, តម្រិះ​អាក្រក់។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អកុសល​លាភ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ការ​បាន​បាប។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អកុសល​មូល

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ឫស​គល់​ឬ​ទី​តាំង​នៃ​អកុសល (មាន ៣ យ៉ាង​គឺ លោភៈ, ទោសៈ, មោហៈ)។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អកុសល​ធាតុ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ធាតុ​ជា​អកុសល​គឺ​នុយ​បាប​ឬ​ចំណី​បាប។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អកុសល​ធម៌

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ធម៌​ជា​អកុសល។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អកុសល​តាម​មក​ផ្តល់

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា បាប​តាម​មក​ផ្តល់, បាប​ចេញ​មុខ​ឲ្យ​ផល ។

👉ថ្នាក់ពាក្យជា គុណនាម
មានន័យថា អាក្រក់, ដែល​ជា​បាប; ដែល​មិន​ឈ្លាស
ឧទាហរណ៍៖ អំពើ​អកុសល ។

                      (ព. កា.) : រី​អកុសល ជា​កម្ម​តែង​ផ្តល់ ក្តី​ទុក្ខ​លំបាក ឲ្យ​ដល់​អ្នក​ធ្វើ មិន​ឈប់​មិន​ស្រាក កម្ម​នោះ​ស្រកាក គួរ​ជន​ផង​ខ្លាច ។ ផ្ទុយ​ពី​កុសល ដែល​តែង​តែ​ផ្តល់ ក្តី​សុខ​មិន​កាច កម្ម​នេះ​ល្អ​លន់ ជា​បុណ្យ​អង់អាច បាន​ជា​អ្នក​ប្រាជ្ញ ពេញ​ចិត្ត​ចង់​ធ្វើ ។ ជន​ជឿ​ផល​កម្ម មាន​ស្មារតី​ចាំ ប្រព្រឹត្ត​អំពើ កុសល​កល្យាណ ក្សេមក្សាន្ត​ឥត​បើ មាន​មោះហ្មង​លើ មនោ​ទ្វារ​ឡើយ ។ ព. ផ្ទ. កុសល ។ បើ​រៀង​ភ្ជាប់​ពី​ខាង​ដើម​សព្ទ​ដទៃ អ. ថ. អៈកុសៈល៉ៈ, ដូច​ជា អកុសល​កម្ម កម្ម​អាក្រក់។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អកុសល​ចេតសិក

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ចេតសិក​ជា​អកុសល (ក្នុង​ព្រះ​អភិធម្ម​ថា​មាន ១៤ យ៉ាង។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អកុសល​ចេតនា

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ការ​តាំង​ចិត្ត​ជា​បាប, គំនិត​បាប; គំនិត​អាក្រក់។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អកុសល​ចិត្ត

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ចិត្ត​ជា​អកុសល, ចិត្ត​បាប។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អកុសល​កិរិយា

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា កិរិយា​អាក្រក់។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អកុសល​កម្មបថ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា គន្លង​នៃ​អំពើ​អាក្រក់ (ផ្លូវ​បាប, ផ្លូវ​ទុច្ចរិត មាន ១០ យ៉ាង​គឺ កាយ​ទុច្ចរិត ៣, វិចី​ទុច្ចរិត ៤, មនោ​ទុច្ចរិត៣)។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អកុសលកម្ម

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ទំនួលចិត្តដែលប្រទាញឱ្យប្រព្រឹត្តអំពើអាក្រក់ អំពើអាក្រក់។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អកុសល

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( បា.; សំ. អកុឝល ) សេចក្ដីអាក្រក់, បាប, អពមង្គល : អកុសលតាមមកផ្ដល់ គឺបាបតាមមកផ្ដល់, បាបចេញមុខឲ្យផល ។ គុ. អាក្រក់, ដែលជាបាប; ដែលមិនឈ្លាស : អំពើអកុសល ។ ( ព. កា. ) : រីអកុសល ជាកម្មតែងផ្ដល់ ក្ដីទុក្ខលំបាក ឲ្យដល់អ្នកធ្វើ មិនឈប់មិនស្រាក កម្មនេះស្រកាក គួរជនផងខ្លាច ។ ផ្ទុយពីកុសល ដែលតែងតែផ្ដល់ ក្ដីសុខមិនកាច កម្មនេះល្អលន់ ជាបុណ្យអង់អាច បានជាអ្នកប្រាជ្ញ ពេញចិត្តចង់ធ្វើ ។ ជនជឿផលកម្ម មានស្មារតីចាំ ប្រព្រឹត្តអំពើ កុសលកល្យាណ ក្សេមក្សាន្តឥតបើ មានមោះហ្មងលើ មនោទ្វារឡើយ ។ ព. ផ្ទ. កុសល ។ បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ អ. ថ. អៈកុសៈល៉ៈ, ដូចជា អកុសលកម្ម កម្មអាក្រក់ ។ អកុសលកម្មបថ ( —ក័ម-ម៉ៈបត់ ) គន្លងនៃអំពើអាក្រក់ ( ផ្លូវបាប, ផ្លូវទុច្ចរិត មាន ១០ យ៉ាងគឺ កាយទុច្ចរិត ៣, វចីទុច្ចរិត ៤, មនោទុច្ចរិត ៣ ) ។ អកុសលកិរិយា កិរិយាអាក្រក់ ។ អកុសលចរិយា ចរិយាអាក្រក់ ។ អកុសលចិត្ត ចិត្តជាអកុសល, ចិត្តបាប ។ អកុសលចេតនា ( —តៈន៉ា ) ការតាំងចិត្តជាបាប, គំនិតបាប; គំនិតអាក្រក់ ។ អកុសលចេតសិក ( —តៈសិក ) ចេតសិកជាអកុសល គឺអារម្មណ៍ដែលកើតរលត់ព្រមជាមួយនឹងចិត្តជាអកុសល ( ក្នុងព្រះអភិធម្មថាមាន ១៤ យ៉ាង ) ។ អកុសលធម៌ ធម៌ជាអកុសល ។ អកុសលធាតុ ( —ធាត ) ធាតុជាអកុសល គឺនុយបាបឬចំណីបាប ។ អកុសលមូល ឫសគល់ឬទីតាំងនៃអកុសល ( មាន ៣ យ៉ាងគឺ លោភៈ, ទោសៈ, មោហៈ ) ។ អកុសលលាភ ការបានបាប ។ អកុសលវិតក្ក ការត្រិះរិះទៅរកអំពើអាក្រក់, តម្រិះអាក្រក់ ។ អកុសលវិបាក ស្នាមគំនូសចិត្តជាអកុសល, គំនូសបាប; ផលបាប។ល។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អកិរិយវាទី

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( បា. ) អ្នកប្រកាន់និយាយបដិសេធបុណ្យបាបថាធ្វើទៅឥតអំពើ, អ្នកប្រកាន់មិនជឿបុណ្យបាប ( បើស្ត្រីជា អកិរិយវាទិនី ) ។ ព. ផ្ទ. កិរិយវាទី, កិរិយវាទិនី។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អកិរិយវាទិនី

មានន័យថា ( មើលក្នុងពាក្យ អកិរិយវាទី )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អកិរិយវាទ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( បា. ) ការពោលពាក្យថាបុណ្យបាបដែលធ្វើមិនមែនហៅថាធ្វើទេ គឺថាធ្វើបុណ្យធ្វើបាបមិនមែនបានបុណ្យបានបាបទេ, សម្ដីបដិសេធបុណ្យបាបថាធ្វើទៅឥតអំពើ; អ្នកមិនជឿបុណ្យបាប ។ ព. ផ្ទ. កិរិយវាទ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អកាល

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( សំ. បា. ) កាលមិនគួរ, កាលខុសប្រក្រតី; ដែលខុសកាល, ដែលពុំជួកាល : វេលានេះជាអកាល ។ ( ព. កា. ) : ជនទាំងអម្បាល គួរស្គាល់អកាល និងកាលវេលា ដែលគួរប្រព្រឹត្ត ឲ្យបានសមជា អ្នកមានប្រាជ្ញា ស្មារតីរឹងប៉ឹង ។ ព. ផ្ទ. កាល ។ បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ អ. ថ. អៈកា-ល៉ៈ, ដូចជា អកាលការី អ្នកធ្វើការខុសកាល ( ស្ត្រីជា អកាលការិនី ) ។ អកាលចារី អ្នកទៅមកខុសកាល, អ្នកត្រាច់ខុសកាលវេលា ( ស្រ្តីជា អកាលចារិនី ) ។ អកាលជាត ឬ អកាលភូត អ្វីៗដែលកើតឬដែលមានខុសកាល ( ឥត្ថី. អកាលជាតា ឬ អកាលភូតា ) ។ អកាលញ្ញុតា ភាវៈនៃអ្នកមិនស្គាល់កាល, ការមិនស្គាល់កាល ។ អកាលញ្ញូ អ្នកមិនស្គាល់កាលចូលចេញជាដើម ។ អកាលបុច្ឆា ការសួរខុសកាល ។ អកាលបុស្ប ( —បុស ) ផ្កាឈើខុសកាលឬខុសរដូវតាមទម្លាប់ ។ អកាលផល ផ្លែឈើខុសកាលឬខុសរដូវ ។ អកាលមរណៈ មរណៈក្នុងកាលមិនសមគួរ, សេចក្ដីស្លាប់មិនត្រូវតាមកាលធម្មតា គឺស្លាប់ដោយអំណាចឧបច្ឆេទកកម្មចូលមកផ្ដាច់ផ្ដិលជីវិត ។ អកាលមេឃ មេឃដែលបង្អុរភ្លៀងខុសកាល, ភ្លៀងពុំជួកាល ។ អកាលវាទី អ្នកនិយាយស្ដីខុសកាល គឺកាលដែលមិនគួរនិយាយស្ដីក៏និយាយស្ដីដែរ ( ស្ត្រីជា អកាលវាទិនី ) ។ អកាលសន្ទនា សន្ទនាខុសកាល, ការនិយាយប្រាស្រ័យខុសកាល។ល។

👉ថ្នាក់ពាក្យជា គុណនាម
មានន័យថា ( សំ. បា. ) កាលមិនគួរ, កាលខុសប្រក្រតី; ដែលខុសកាល, ដែលពុំជួកាល : វេលានេះជាអកាល ។ ( ព. កា. ) : ជនទាំងអម្បាល គួរស្គាល់អកាល និងកាលវេលា ដែលគួរប្រព្រឹត្ត ឲ្យបានសមជា អ្នកមានប្រាជ្ញា ស្មារតីរឹងប៉ឹង ។ ព. ផ្ទ. កាល ។ បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ អ. ថ. អៈកា-ល៉ៈ, ដូចជា អកាលការី អ្នកធ្វើការខុសកាល ( ស្ត្រីជា អកាលការិនី ) ។ អកាលចារី អ្នកទៅមកខុសកាល, អ្នកត្រាច់ខុសកាលវេលា ( ស្រ្តីជា អកាលចារិនី ) ។ អកាលជាត ឬ អកាលភូត អ្វីៗដែលកើតឬដែលមានខុសកាល ( ឥត្ថី. អកាលជាតា ឬ អកាលភូតា ) ។ អកាលញ្ញុតា ភាវៈនៃអ្នកមិនស្គាល់កាល, ការមិនស្គាល់កាល ។ អកាលញ្ញូ អ្នកមិនស្គាល់កាលចូលចេញជាដើម ។ អកាលបុច្ឆា ការសួរខុសកាល ។ អកាលបុស្ប ( —បុស ) ផ្កាឈើខុសកាលឬខុសរដូវតាមទម្លាប់ ។ អកាលផល ផ្លែឈើខុសកាលឬខុសរដូវ ។ អកាលមរណៈ មរណៈក្នុងកាលមិនសមគួរ, សេចក្ដីស្លាប់មិនត្រូវតាមកាលធម្មតា គឺស្លាប់ដោយអំណាចឧបច្ឆេទកកម្មចូលមកផ្ដាច់ផ្ដិលជីវិត ។ អកាលមេឃ មេឃដែលបង្អុរភ្លៀងខុសកាល, ភ្លៀងពុំជួកាល ។ អកាលវាទី អ្នកនិយាយស្ដីខុសកាល គឺកាលដែលមិនគួរនិយាយស្ដីក៏និយាយស្ដីដែរ ( ស្ត្រីជា អកាលវាទិនី ) ។ អកាលសន្ទនា សន្ទនាខុសកាល, ការនិយាយប្រាស្រ័យខុសកាល។ល។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អកអំបុក

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ឈ្មោះពិធីមួយប្រភេទ មានការសម្រក់ទៀនលើស្លឹកចេកស្រស់ផ្សងមើលទឹកភ្លៀងក្នុងឆ្នាំភ្នែក បន្ទាប់ឆ្នាំនោះ, បន្ទាប់ពីសម្រក់ទៀនមក នាំគ្នាអកអំបុក, ធ្វើក្នុងវេលាយប់នៃថ្ងៃ ១៥ កើតខែកត្តិក ( ហៅ ពិធីសំពះព្រះខែ ក៏បាន ) ។ ចំណែកខាងព្រះរាជពិធី ធ្វើក្នុងវេលាយប់នោះដែរ, រួមជាមួយគ្នានឹងព្រះរាជពិធីចុះផែ, ក្នុងវេលារសៀលដល់ល្ងាចមានប្រណាំងទូក, វេលាយប់មានបណ្ដែតប្រទីបជ្វាលា, អុជពន្លឺរំសេវផ្សេងៗមានកាំជ្រួចជាដើម . . . ។ ហៅដោយរួបរួមថា ព្រះរាជពិធីចុះផែ កំណត់ ៣ ថ្ងៃ គឺថ្ងៃ ១៤, ១៥ កើតនិងថ្ងៃ ១ រោចខែកត្តិក។
ឧទាហរណ៍៖ ថ្ងៃអកអំបុក ពួកខ្មែរអ្នកស្រុក តែងធ្វើពិធី ហៅអកអំបុក សូមសុខសួស្ដី តាមប្រពៃណី បុរាណព្រេងព្រឹទ្ធ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អកសមុទ្រ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា បក្សីមួយប្រភេទ មានប្រវែង ៧០-៨៥ ស.ម.។ ពេលទំមែកឈើខ្លួនឈរត្រង់ ក្បាល ទ្រូង និងពោះពណ៌សព្រលែត ស្លាបពណ៌សព្រលែត តែស្លាបទី១ និងទី២ពណ៌ខ្មៅ ចំពុះធំខុប ផ្នែកលើគល់កន្ទុយពណ៌ខ្មៅ។ ទីជំរកៈ ឆ្នេរសមុទ្រ កោះ និងនៅទឹកសាបមានម្តងម្កាល។ របាយៈ វត្តមានពេញមួយឆ្នាំ ជាប្រភេទកម្រ។ រដូវបន្តពូជៈ ខែកញ្ញ ដល់មិថុនា ពងចំនួន២។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អករ៍

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( សំ. បា. ស., សំ. បា. អ < ន ‘មិន, ពុំ, ឥត’ + ករ “ធ្វើ’ ) អ្នកមិនធ្វើការអ្វី ។ ពាក្យសម្រាប់ហៅស្ត្រីមានអាយុច្រើន ដែលព្រះករុណាជាម្ចាស់ជីវិតទ្រង់ព្រះមេត្តាប្រោសតាំងឲ្យមានយសធំជាង យាយ, ចាស់, ទុំ ទាំងពួង ប៉ុន្តែឥតនឿយដោយធ្វើការអ្វីទេ គ្រាន់តែចូលក្រាបបង្គំគាល់ តាមពេលកំណត់ក្នុងព្រះរាជពិធីទំាងពួងម្ដងៗ, ក្រៅពីវេលានោះ គ្រាន់តែនាំក្សត្រីឬចៅចមក្នុងព្រះបរមរាជវាំងទៅមកដោយកិច្ចណាមួយម្ដងៗប៉ុណ្ណោះ ។ អករ៍ នេះរមែងជ្រើសរើសយកព្រះស្នំចាស់ៗ ក្នុងរជ្ជកាលមុនៗមកឲ្យធ្វើ ព្រោះជាអ្នកដឹងបែបបទទំនៀមទម្លាប់ច្រើន ( សរសេរក្លាយជា អក ក៏មាន ) ។ ព្រះបាទសម្ដេចព្រះហរិរក្សរាមាឥស្សរាធិបតី ( ព្រះបរមកោដ្ឋ ) ទ្រង់ព្រះមេត្តាប្រោសតាំងស្រ្តីទី អករ៍ ៩ នាក់, ទី យាយ ១២ នាក់, ទី ចាស់ ៤ នាក់, ទី ទុំ ៤ នាក់, រួមជា ២៩ នាក់ ។ អករ៍ ៩ នាក់នោះតាំងជាទី លោកព្រះ ១, ទី អ្នកព្រះ ៤, ទី អ្នក ៤ គឺ ទី ១-លោកព្រះអករ៍ចមក្សត្រី ( ជាអធិបតី ), ២-អ្នកព្រះអករ៍មង្គលក្សត្រី, ៣- អ្នកព្រះអករ៍ជាតីឧត្តម, ៤- អ្នកព្រះអករ៍ធីតាភិរម្យ, ៥- អ្នកព្រះអករ៍បទុមវង្សា; ៦- អ្នកអករ៍រាជានុពង្ស, ៧- អ្នកអករ៍រាជវង្សឧត្តលា, ៨- អ្នកអករ៍ឯកអគ្គកញ្ញា, ៩- អ្នកអករ៍សុតាជាតី ។ យាយ ១២ នាក់នោះតាំងជាទី លោកអ្នកយាយ ៤, ទី អ្នកយាយ ៤, ទី យាយ ៤ គឺ ១- លោកអ្នកយាយស្រីពិលាស, ២- លោកអ្នកយាយឱភាសសួនស័ក្តិ, ៣- លោកអ្នកយាយនារីអន័គ្ឃ, ៤- លោកអ្នកយាយវរលក្ខណ៍អនេក; ៥- អ្នកយាយទេពកោមល, ៦- អ្នកយាយកុសលភិសេក, ៧- អ្នកយាយបវរអតិរេក, ៨- អ្នកយាយឯកអគ្គក្សត្រី; ៩- យាយបុរាណរាជ្យរម្យ, ១០- យាយសមស័ក្ដិព្រឹទ្ធ, ១១- យាយព្រេងសុចរិត, ១២- យាយព្រឹទ្ធជរា ។ ទី ចាស់ បួននាក់គឺ ១- ចាស់រាជអមច្ចា, ២- ចាស់បរិវារក្សត្រ, ៣- ចាស់ជាបរិស័ទ, ៤- ចាស់ចាត់បុរី ។ ទី ទុំ ៤ នាក់គឺ ១- ទុំទទួលផ្ចង់, ២- ទុំប្រុងប្រក្រតី, ៣- ទុំគាប់ភក្ដី, ៤- ទុំខ្មីបម្រើ ។ ហៅដោយរួបរួមទាំង ៤ ពួកថា អករ៍, យាយ, ចាស់, ទុំ ។ ( ព. កា. ឲ្យងាយចាំ )។
ឧទាហរណ៍៖ អករ៍យាយចាស់ទុំ ដែលព្រះបរម- កោដ្ឋក្សត្រិយ៍ក្សាន្ត ទ្រង់ប្រោសប្រទាន ងារទាំងប៉ុន្មាន ដើម្បីឲ្យបាន ទុកជាព្រះកេរ្តិ៍ ។ ក្នុងកាលខាងមុខ គួរជនចាំទុក ឲ្យបានឋិតថេរ កុំឲ្យបាត់សូន្យ គួរកូនចៅខ្មែរ កុំហ៊ានបង្វែរ បំបែរបំបាត់។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អករណីយ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា គុណនាម
មានន័យថា ( បា. ) ដែលមិនគួរធ្វើ, ដែលមិនគប្បីឬមិនត្រូវធ្វើ ។
ឧទាហរណ៍៖ អំពើនុះជាអករណីយ ។

                      ព. ផ្ទ. ករណីយ ។ អករណីយកម្ម អំពើឬការដែលមិនគួរធ្វើ ។ អករណីយកិច្ច កិច្ចដែលមិនគួរធ្វើ; កិច្ចដែលសមណៈមិនត្រូវធ្វើដោយដាច់ខាត។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អកយំ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ឈ្មោះបទភ្លេងមួយប្រភេទ មានលំនាំបទ អណ្ដឺតអណ្ដកគន្លាក់គន្លើនគ្រលួច ស្រដៀងនឹងសូរសព្ទអកយំ។
ឧទាហរណ៍៖ ភ្លេងអកយំ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អកម្មិកភាព

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ភាពនៅស្ងៀមមិនធ្វើការងារ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អកម្មធាតុ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( បា.; សំ. អកម៌— ) មូលឬឫសដើមនៃកិរិយាសព្ទដែលមិនមានកម្ម ( ព. វ. ) ។ ព. ផ្ទ. សកម្មធាតុ ( ម. ព. អកម្មកិរិយា ទៀតផង )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អកម្មកិរិយា

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( បា.; សំ. អកម៌ក្រិយា ) កិរិយាសព្ទដែលកាលណានិយាយមិនបាច់ដាក់អំពើដែលត្រូវធ្វើមកផងទេ, ដូចជា ដេក, ដួល, ឈរ, អង្គុយ ជាដើម។
ឧទាហរណ៍៖ ដេកលើគ្រែ, ដួលលើផែនដី, ឈរលើរានហាល, អង្គុយក្នុងបន្ទប់; ហៅ អកម្មធាតុ ក៏បាន ( ព. វ. ) ។ ព. ផ្ទ. សកម្មកិរិយា, សកម្មធាតុ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អកព្រៃច្រើនពណ៌

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា បក្សីមួយប្រភេទ មានប្រវែង ៦១-៧៥ ស.ម.។ ពេញវ័យៈ ខ្នងសំបុរត្នោតខ្ចី ឆូតៗខ្មៅផ្នែកកពោះ អង្កន់រោមភ្លោ មានកំប៉ោយតូចមួយ។ មិនទាន់ពេញវ័យ មានពណ៌ខ្មៅ ។ ទីជំរកៈ ព្រៃស្រោង ព្រៃរបោះ។ របាយៈ វត្តមានពេញមួយឆ្នាំ មានគ្រប់ទីកន្លែងតែកំរ។ រដូវបន្ទពូជៈ ចាប់ពីខែ វិច្ឆិកា ដល់ឧសភា ពងមានចំនួនមួយគត់។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អកពស់ព្រៃ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា បក្សីមួយប្រភេទ មានប្រវែង ៥៦-៧៤ ស.ម.។ ស្លាបពណ៌ត្នោតក្រម៉ៅ ពេលហើយមានឆ្នូតគែមក្រោមនៃស្លាបពណ៌ខ្មៅ បន្ទាប់មកពណ៌ស ដងខ្លួនមានអុជៗសពាសពេញ និងមានកំប៉ោយក្រាស់មានឆ្នូតទទឹងខ្មៅធំចុងកន្ទុយ។ ទីជំរកៈ ព្រៃស្រោង ព្រៃល្បោះ និងដំណុះព្រៃក្មេង ព្រៃជាំ។ ជីវសាស្ត្រៈ ស៊ីពស់ជាអាហារ។ របាយៈ វត្តមានពេញមួយឆ្នាំ មានគ្រប់ទីកន្លែង។រដូវបន្តពូជៈ ចាប់ពី មករា ដល់ខែតុលា ពងចំនួន១។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អកប្បិយៈ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា គុណនាម
មានន័យថា ( ម. ព. អកប្បិយ )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អកប្បិយ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា គុណនាម
មានន័យថា ( បា. អកប្បិយ; សំ. អកល្បិយ ) ដែលមិនគួរ, មិនត្រូវទំនង, មិនសមដល់ការ; ដែលមានបញ្ញត្តិហាម : របស់អកប្បិយៈ ។ ព. ផ្ទ. កប្បិយ ឬ —យៈ ។ អកប្បិយបរិក្ខារ បរិក្ខារដែលមិនគួរប្រើប្រាស់; បរិក្ខារដែលមានពុទ្ធប្បញ្ញត្តិហាមមិនឲ្យបព្វជិតពុទ្ធសាសនិកប្រើប្រាស់ ។ អកប្បិយភណ្ឌ របស់ជាអកប្បិយៈ ។ អកប្បិយភោជន ភោជនដែលមិនគួរបរិភោគ ។ អកប្បិយមំសៈ ឬ —មំសំ ( —ម៉័ង-សៈ ឬ —ម៉័ង-ស័ង ) សាច់ដែលមិនគួរបរិភោគ ( យ៉ាងដូចសាច់ដំរី, សេះ, ពស់, ខ្លាជាដើម ដែលព្រះសព្វញ្ញុពុទ្ធទ្រង់ហាមមិនឲ្យបព្វជិតឆាន់ ) ។ អកប្បិយវត្ថុ វត្ថុជាអកប្បិយៈ គឺអ្វីៗដែលមានបញ្ញត្តិហាមមិនឲ្យប្រើប្រាស់ឬមិនឲ្យបរិភោគ ។ អកប្បិយវោហារ សម្ដីដែលមិនគួរនិយាយ; សម្ដីដែលសមណៈមិនត្រូវនិយាយ។ល។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អកនិដ្ឋា

មានន័យថា (មើលក្នុងពាក្យ អកនិដ្ឋ)។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អកនិដ្ឋ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( បា.; សំ. អកនិឞ្ធ ) ឈ្មោះឋានសុទ្ធាវាសជាន់ទី ៥។
ឧទាហរណ៍៖ ឋានអកនិដ្ឋ; ហៅ អកនិដ្ឋា ក៏បាន ( ម. ព. សុទ្ធាវាស ក្នុងពាក្យ សុទ្ធ ទៀតផង ) ។ បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ អ. ថ. អៈកៈនិត-ឋៈ, ដូចជា អកនិដ្ឋព្រហ្ម ព្រហ្មក្នុងឋានអកនិដ្ឋ ។ អកនិដ្ឋភព ភពឬឋានអកនិដ្ឋ។ល។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អកត្រីធំ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា បក្សីមួយប្រភេទ មានប្រវែង ៧៦-៨៤ ស.ម.។ ពេញវ័យៈ មានរូបរាងស្រដៀងអកត្រីក្បាលប្រផេះដែរតែមាឌធំជាង សំបុរត្នោតចាស់ ក្បាលប្រផេះ គល់កន្ទុយអង្កន់សធំ និងចុងកន្ទុយពណ៌ខ្មៅ។ មិនទាន់ពេញវ័យៈ ក្បាល ដើមទ្រូងពណ៌ប្រផេះក្រម៉ៅ កន្ទុយខ្មៅ ក្រោមស្លាបមានឆ្នូតសកណ្តាលស្លាប និងដោះមួយដុំនៅស្លាបទី១។ គែមស្លាបផ្នែកក្រោមពណ៌ត្នោត។ ទីជំរកៈ ទំនាបលិចទឹក បឹងធំៗ និងទន្លេ។ របាយៈ ជាប្រភេទ ខ្ចាត់ព្រាត់ ជូបប្រទះតែម្តងគត់ និងជាសត្វកម្រ។ រដូវបន្តពូជៈ ខែតុលា ដល់កុម្ភៈ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អកត្រីតូច

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា បក្សីមួយប្រភេទ មានប្រវែង ៥១-៦៨ ស.ម.។ ពេញវ័យៈ ស្រដៀងអកត្រីក្បាលប្រផេះដែរ តែមាឌតូចជាង ដែលមានពណ៌ប្រផេះស្រាលផ្នែកខ្នង និងកន្ទុយប្រផេះជាំ ក្រោមស្លាបពណ៌ខ្មៅអាចបង្ហាញនូវដៅសមួយដុំចុងស្លាបសងខាងកន្ទុយអង្កន់ខ្មៅខាងចុង។ មិនទាន់ពេញវ័យៈ ដងខ្លួនពណ៌ពព្លាក់ ក្រោមស្លាបពណ៌ស។ ទីជំរកៈ តាមស្ទឹង អូរធំៗក្នុងព្រៃ។ របាយៈ វត្តមានពេញមួយឆ្នាំ កំណត់ត្រាចុងក្រោយនៅភាគនិរតី និងភាគឦសាននៃប្រទេស។ រដូវបន្តពូជៈ ខែមករា ដល់មេសា។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អកត្រីក្បាលប្រផេះ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា បក្សីមួយប្រភេទ មានប្រវែង ៦៩-៧៤ ស.ម.។ មាឌធំ កវែងជាងអកដទៃ ក្បាលប្រផេះ សំបុរត្នោតចាស់ ចុងកន្ទុយខ្មៅ ពោះ និងកន្ទុយស ដើមទ្រូងពណ៌ឈាមជ្រូក ស្លាបក្រោមពណ៌ខ្មៅ។ ទីជំរកៈ ត្រពាំង ព្រៃលិចទឹក ទន្លេធំៗ។ របាយៈ វត្តមានពេញមួយឆ្នាំ មានគ្រប់ទីកន្លែង ជាប្រភេទកម្រ។ រដូវបន្តពូជៈ ខែវិច្ឆិកា ដល់មិនា។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អកតវេទី

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( បា.; សំ. អក្ឫតវេទិន៑ ) អ្នកដែលមិនតបឬមិនគិតនឹងតបឧបការគុណគេ; បើស្ត្រីជា អកតវេទិនី ។ ព. ផ្ទ. កតវេទី , កតវេទិនី។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អកតវេទិនី

មានន័យថា (មើលក្នុងពាក្យ អកតវេទី)។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អកតវេទិតា

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( បា. ) ភាវៈនៃបុគ្គលអ្នកមិនតបគុណឬមិនគិតនឹងតបឧបការគុណគេ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អកតញ្ញូ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( បា., សំ. អក្ឬតជ្ញ ) អ្នកមិនដឹងឧបការគុណដែលគេបានធ្វើហើយ ( ចំពោះខ្លួន ) ។ ប្រើជា គុ. ក៏បាន : មនុស្សអកតញ្ញូ, ចិត្តអកតញ្ញូ ( ប្រើបានទាំងបុរសទាំងស្ត្រី ) ។ ព. កា. ថា : អកតញ្ញូ ព្រះពុទ្ធជាគ្រូ ទ្រង់ត្រាស់ប្រាប់ថា ទោះលើកផែនដី ទាំងមូលឲ្យវា ពុំស្កប់ចិន្ដា នៅតែរករឿង ។ ឬមួយបែបទៀតថា : អកតញ្ញូ បំភ្លេចគុណូ-បការៈចោល ទោះអ្នកផ្គត់ផ្គង់ មានគុណជាគោល វាតែងតែថ្កោលទោសជានិរន្តរ៍ ។ ព្រះពុទ្ធត្រាស់ថា ទោះលើកពសុធា ឲ្យវាគ្រប់គ្រាន់ វាឥតត្រេកអរ នៅតែបំភ័ន្ត បង្អាប់បង្អន់ បំភ្លេចគុណគាប់ ។ ព. ផ្ទ. កតញ្ញូ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អកតញ្ញុតា

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( បា. ) ភាវៈ, ភាពឬដំណើរ ជាអ្នកមិនដឹងឧបការគុណដែលគេបានធ្វើហើយ ( ចំពោះខ្លួន ) ។ ព. ផ្ទ. កតញ្ញុតា។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អកខ្មៅដីសើម

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា បក្សីមួយប្រភេទ មានប្រវែង ៦៥-៧២ ស.ម.។ បណ្តោយខ្លួនធំ សំបុរត្នោតចាស់ បណ្តោយស្លាបខ្លី ចំពុះតូច កន្ទុយមូលរាងអក្ស U មានដៅសនៅគល់ស្លាបទី១ សងខាង។ មិនទានពេញវ័យៈ ផ្នែកខ្នងមានពណ៌សពពាល។ ទីជំរកៈ ទំនាបលិចទឹក បឹង ទន្លេ តំបន់វាលលំហ។ របាយៈ ជាប្រភេទឆ្លងកាត់ មានដោយកំរ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អកកំបោរ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( ម. ព. អក )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អក

👉ថ្នាក់ពាក្យជា កិរិយាសព្ទ
មានន័យថា អកប្រអួល , អកអំបុក , អកថ្នាំផង់។
ឧទាហរណ៍៖ អកប្រអួល , អកអំបុក , អកថ្នាំផង់។

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា អជ្ឈុបាតកសត្តមួយប្រភេទ សម្បុរខ្លួនខ្មៅស្រអាប់ មាឌធំកន្តុលបន្តិចជាងកុកខ្មៅ, ឆាបចាប់មច្ឆជាតិជាចំណី; កាលណាព្រាត់គូឬព្រាត់កូន ស្រែកយំគ្រលួចសង្រេងសង្រៃហើរឆ្វៀលឆ្វាត់ខ្ពស់ៗ ទាបៗ ប្រះប្រាណ គួរឲ្យស្រងេះស្រងោចអាណោចអាធម្ម ( ហៅ អក តាមសូរវាយំ ) ។ គេតែងនិយាយប្រៀបថា កើតទុក្ខធំយំបោកខ្លួន ឬយំប្រះប្រាណដូចជាអក ។ ( ព. កា. ) : សត្វអកជាសត្វមានចិត្តស្មោះ អាឡោះអាល័យហួសទំនង នៅពេលដែលព្រាត់បាត់គូគ្រង ទោះព្រាត់រំលងកាលយូរថ្ងៃ ។ ស្រែកយំរង្គំមិនសូវស្រាក ក្រៀមក្រំលំបាកពន់ពេកក្រៃ ជួនកាលបោកខ្លួនឲ្យក្សិណក្ស័យ សង្រេងសង្រៃដល់ស្គាំងស្គម ។ មនុស្សខ្លះកើតទុក្ខដូចជាអក ច្រើនខកខូចចិត្តដល់ខ្លួនទ្រម ទោះគេពន្យល់ក៏ពុំព្រម រញមត្រាតែមានជំងឺ ។ ( មើលក្នុងពាក្យ អករ៍ និង ឧកញ៉ា , ឧកហ្លួង ) ។

                      ប្រដាប់ធ្វើដោយលោហជាតិផ្សេងៗឬធ្វើដោយប្រាក់, មាសជាដើម មានរាងច្រឡោឬមានសណ្ឋានដូចបំពង់តូច មានមេមានគម្រប សម្រាប់ដាក់កំបោរបៀកម្លូ
ឧទាហរណ៍៖ កំបោរកន្លះអក, អកកំបោរលង់ហិន, អកកំបោរប្រាក់ ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អ !

👉ថ្នាក់ពាក្យជា ឧទានសព្ទ
មានន័យថា សូរលាន់មាត់ដោយបញ្ជាក់សេចក្ដី ឬ ដោយបាត់ងឿងឆ្ងល់ជាដើម។
ឧទាហរណ៍៖ អ ! ដូច្នោះទេឬ ? អ៎ ! ឯណោះទេហៈ ? អ៎ ! អញ្ជើញមក !

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អ

មានន័យថា សម្រាប់ភាសាសំស្រ្កឹតនិងបាលីប្រើអក្សរនេះជាស្រៈ អានថា អៈ ជាគូគ្នានឹងស្រៈ អា ( អ អា មួយគូនេះហៅ អវណ្ណៈ ) ជាកណ្ឋជៈ មានសំឡេងកើតក្នុងក ។ សម្រាប់ភាសាខ្មែរ ប្រើជាស្រៈក៏មាន ជាព្យញ្ជនៈសំឡេងស្រៈក៏មាន ( ម. ព. ស្រៈ និង ព្យញ្ជនៈ ផង ) ។ តាមរបៀបរៀងព្យញ្ជនៈ ៣៣ តួ, បុរាណផ្សំជាមួយនឹងនិគ្គហិត ( ៰ ) ជា អំ ( ដើម្បីឲ្យឮសំឡេងថា អ័ង ) រៀងខាងចុងបំផុត ជាព្យញ្ជនៈទី ៣៣ ( ជាទី ៨ ក្នុងសេសវគ្គឬអវគ្គ ), បើប្រើ ឝឞ ផង តែមិនប្រើ ឡ ផងទេ អំ ជាព្យញ្ជនៈ ទី ៣៤ ( ជាទី ៩ ក្នុងសេសវគ្គ ), បើប្រើ ឡ ផង ចាត់ជាព្យញ្ជនៈ ទី ៣៥ ( ជាទី ១០ ក្នុងសេសវគ្គ ) ។ សម្រាប់ភាសាខ្មែរ, ( ប្រើដាក់ត្រីសព្ទ ( ៊ ) នេះពីលើឲ្យមានសំឡេងជា អ៊ ក៏បាន, ប៉ុន្តែបើផ្សំជាមួយនឹងស្រៈ ិ ី ឹ ឺ ើ អាចប្រើជា អ៊ិ អ៊ី អ៊ឹ អ៊ឺ អ៊ើ ក៏បានដូច ស៊ និង ហ៊ ដែរ ។ ប្រើផ្សំពីលើ ហ ឲ្យមានសំឡេងជា អ្ហ អ្ហ៊ ក៏បានដូចជា នៃអ្ហឺ, អាអ្ហែង, ទេអ្ហ៊ៃ ជាដើម ។ ប្រើផ្សំលើ ង ជា អ្ង ក៏បាន ចំពោះពាក្យ អ្ងែង ( ហងឯង )។ល។

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( ស. អ្ច អ. ថ. អ “បបុស” ) ឈ្មោះប៉ីមួយប្រភេទធ្វើដោយដើមបបុសទាំងតួទាំងអណ្ដាត ឬយកដើមបបុសធ្វើតែអណ្ដាត ឯតួធ្វើដោយដើមពកជាដើម : ផ្លុំប៉ីអ ។ តាមដោយធ្លាប់បានសង្កេតរូបគំនូរនៅជញ្ជាំងឧបោសថាគារ គឺវិហារនៅខែត្រក្រៅក្នុងប្រទេសសៀម ដែលជាងសៀមគូរក្នុងសម័យបុរាណព្រេងនាយ ឃើញមានរូបអ្នកភ្លេងលេងភ្លេងខ្មែរ មានអ្នកផ្លុំ ប៉ីបបុស , ប្រហែលជាសៀមហៅថា ប៉ីអ ខ្មែរក៏ហៅតាមសៀមដែរទៅទេដឹង ? ( គួរហៅ ប៉ីបបុស តាមខ្មែរវិញ )។

👉ថ្នាក់ពាក្យជា និបាតសព្ទ
មានន័យថា ( សំ. បា. ) ពាក្យបដិសេធ ( ផ្លាស់មកពី ន គឺ ន > អ ) សម្រាប់ភាសាសំស្រ្កឹតនិងបាលីមានសេចក្ដីថា ” មិន, មិនមែន, ពុំ, ឥត ” សម្រាប់រៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ, ដួចជា អកតញ្ញូ ( < ន > អ + កតញ្ញូ ) ” អ្នកមិនដឹងឧបការគុណដែលគេបានធ្វើហើយ ( ចំពោះខ្លួន ) “; អភ័ព្វ ( < ន > អ + ភព្វ ) “ដែលមិនគួរ ( ដល់ការ )”; អសុភ ( < ន > អ + សុភ ) “ដែលមិនល្អ” ជាដើម ។ បើសព្ទដែលរៀង អ ភ្ជាប់ជាមួយនោះមានស្រៈនៅខាងដើម ត្រូវផ្លាស់ ន ឬ អ ជា អន៑, ដូចជា អនន្ត ( < ន ឬ អ > អន៑ + អន្ត ) ” ដែលឥតទីបំផុត “; អនាគត ( < ន ឬ អ > អន៑ + អាគត ) “ដែលមិនទាន់មកដល់ ( ដែលនៅឯមុខ )”; អនេក ( < ន ឬ អ > អន៑ + ឯក ) “ដែលមិនមែនតែមួយ ( ច្រើន )” ជាដើម ( មើលពាក្យដែលមាន អ ឬ អន៑ នៅខាងដើមតាមលំដាប់អក្សររៀងទៅ)។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ឡះៗ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា កិរិយាសព្ទ
មានន័យថា ( ម. ព. ឡះ ) ។

👉ថ្នាក់ពាក្យជា គុណនាម
មានន័យថា ( ម. ព. ឡះ ) ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ឡះ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា គុណនាម
មានន័យថា រហើតរហាំង សស្លើតសស្លក់; តះ​ចុះ​តះ​ឡើង។
ឧទាហរណ៍៖ ដើរ​ឡះ​ចុះ​ឡះ​ឡើង, ដើរ​ឡះ​ៗ ទាំង​ថ្ងៃ​ត្រង់; ដំណើរ​ឡះ​ៗ ។ ឡះ​ៗ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា កិរិយាវិសេសន៍
មានន័យថា រហើតរហាំង សស្លើតសស្លក់; តះ​ចុះ​តះ​ឡើង។
ឧទាហរណ៍៖ ដើរ​ឡះ​ចុះ​ឡះ​ឡើង ដើរ​ឡះ​ៗ ទាំង​ថ្ងៃ​ត្រង់; ដំណើរ​ឡះ​ៗ ។ ឡះ​ៗ

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ឡៅតេង

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា (ចិ.) ថ្នាក់​ខាង​លើ ជាន់​ខាង​លើ (នៃ​គ្រឹហា)
ឧទាហរណ៍៖ នៅលើឡៅតេង, ដាក់ទំនិញលើឡៅតេង ។

                     ចិនកើតនៅស្រុកអាយប្រើកាត់ខ្លីត្រឹមតែ ឡៅ ក៏មាន ។
ឧទាហរណ៍៖ ​ដាក់អីវ៉ាន់លើឡៅ ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ឡៅ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា កិរិយាសព្ទ
មានន័យថា ចិតវៀលជុំវិញយកសំបកក្រៅចេញទុកឲ្យនៅសំបកខាងក្នុងជមរំលីងឲ្យស្អាត
ឧទាហរណ៍៖ ឡៅដូងខ្ចី, ឡៅត្នោតខ្ចី ។

                      ចិតវៀលក្រឡឹងឲ្យស្អាត
ឧទាហរណ៍៖ ឡៅអំពៅ ។

                     កោរសក់ពីខាងជុំវិញ ទុកឲ្យនៅតែកំប៉ោយកណ្ដាល
ឧទាហរណ៍៖ ឡៅសក់, កោរឡៅ ។

👉ថ្នាក់ពាក្យជា កិរិយាវិសេសន៍
មានន័យថា ( ស. ល់ៅ អ.ថ. ល៉ាវ់ កិ. ” និយាយរាប់រៀបរឿងរ៉ាវប្រាប់, ថ្លែងរឿងរ៉ាវឲ្យអ្នកដទៃស្ដាប់, និយាយតំណាលរឿងរ៉ាវប្រាប់; សូត្ររៀន, ទន្ទេញ” ) ដែលស្រែកហៅឮច្បាស់ឆ្ពោះត្រង់ក្នុងទីមើលគ្នាឃើញ ឬដែលនិយាយឮខ្លាំងៗ ច្បាស់ៗ
ឧទាហរណ៍៖ ស្រែកហៅឡៅ, និយាយឡៅៗ ។

                     ( មើលក្នុងពាក្យ ឡៅតេង ) ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ឡោម

👉ថ្នាក់ពាក្យជា កិរិយាសព្ទ
មានន័យថា ( ស. ល្ចម អ. ថ. ល៉ម់ ) ព័ទ្ធឬចោមជុំវិញ, ចោមព័ទ្ធជុំវិញ
ឧទាហរណ៍៖ ឡោមជុំជិត, កងទ័ពឡោមបន្ទាយបច្ចាមិត្ត។

                      ( ព. កា. )
ឧទាហរណ៍៖ មេទ័ពឈ្លាសស្ទាត់ សត្រូវឡោមព័ទ្ធ ក៏ឥតភ្លាំងភ្លឹក មិនស្លុតមិនស្លន់ មិនភ័ន្តវរវឹក ពួកខ្មាំងសន្ធឹក ក៏វាយតបាន។ ជាមេជំនាញ ឈរបង់ជំទាញ នាំពលឲ្យហ៊ាន ទប់ទ័ពសត្រូវ អស់ផ្លូវរុករាន ពុំអាចទន្រ្ទាន រុកចូលមកទៀត។ ប្រើជា ល៉ោម ក៏បាន ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ឡោក

👉ថ្នាក់ពាក្យជា គុណនាម
មានន័យថា (ព. ទ.) ហោក​រលុង។
ឧទាហរណ៍៖ ម៉ាស៊ីន​រថយន្ត​ឡោក ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ឡោ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( ស. ល់ោ អ. ថ. ល៉ូ ) ឈ្មោះព្រែសូត្រមួយប្រភេទ សាច់រហោកៗធ្វើមកពីប្រទេសចិន
ឧទាហរណ៍៖ ព្រែ​ឡោ ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ឡែៗ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា ឧទានសព្ទ
មានន័យថា សូរ​ស្រែក​តឹង​បំពង់​ក​ឮ​ស្អា​ខ្លាំង ។
ឧទាហរណ៍៖ ស្រែក​ឡែ​ៗ ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ឡែឡប់

👉ថ្នាក់ពាក្យជា កិរិយាសព្ទ
មានន័យថា លីលាប់
ឧទាហរណ៍៖ សត្វទាំងឡាយតែងឡែឡប់កើតស្លាប់ ឥតឈប់ឥតស្រាក ( ព. បុ. ) ។

👉ថ្នាក់ពាក្យជា គុណនាម
មានន័យថា ដែលស្រែកឬនិយាយក្អេងក្អាងខ្លាំងៗនាំឲ្យឡប់; ដែលវិលវល់ត្រឡប់ត្រឡិននាំឲ្យឡប់គំនិត
ឧទាហរណ៍៖ សម្ដីឡែឡប់; និយាយឡែឡប់ ។

👉ថ្នាក់ពាក្យជា កិរិយាវិសេសន៍
មានន័យថា ដែលស្រែកឬនិយាយក្អេងក្អាងខ្លាំងៗនាំឲ្យឡប់; ដែលវិលវល់ត្រឡប់ត្រឡិននាំឲ្យឡប់គំនិត
ឧទាហរណ៍៖ សម្ដីឡែឡប់; និយាយឡែឡប់ ។

👉ថ្នាក់ពាក្យជា ឧទានសព្ទ
មានន័យថា សូរឡែរៗរឿយៗនាំឲ្យឡប់, រឡែរឡប់ ( ម. ប្រ. ) ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ឡែឡ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា គុណនាម
មានន័យថា ក្អែងក្អាង​ខ្លាំង​ៗ​ឥត​ប្រយោជន៍​ឥត​គោរព​កោត​ក្រែង ។
ឧទាហរណ៍៖ សម្ដី​ឡែឡ; និយាយ​ឡែឡ ។ ឧ. សូរ​ឡែ​ៗ​ឡ​ៗ​រឿយ​ៗ សូរ​រឡែរឡ ។

👉ថ្នាក់ពាក្យជា កិរិយាវិសេសន៍
មានន័យថា ក្អែងក្អាង​ខ្លាំង​ៗ​ឥត​ប្រយោជន៍​ឥត​គោរព​កោត​ក្រែង ។
ឧទាហរណ៍៖ សម្ដី​ឡែឡ; និយាយ​ឡែឡ ។ ឧ. សូរ​ឡែ​ៗ​ឡ​ៗ​រឿយ​ៗ សូរ​រឡែរឡ ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ឡែមៗ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា គុណនាម
មានន័យថា ដែល​មាន​រស​ផ្អែម​បន្តិច​ៗ ផ្អែម​ឡម​ៗ ។
ឧទាហរណ៍៖ ផ្អែម​ឡែម​ៗ(ម. ប្រ. ច្រ. ប្រ. ឡម​ៗ ជាង) ។ ឧ. ពាក្យ​កូន​ក្មេង​និយាយ​បញ្ញែម​គ្នា​លេង ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ឡែបឡប

👉ថ្នាក់ពាក្យជា កិរិយាសព្ទ
មានន័យថា អែប​អប ប្រចុប​ប្រចែង​អែប​អប​ឲ្យ​តែ​បាន​ស៊ី​បាន​ចាយ។
ឧទាហរណ៍៖ ឡែបឡប​ស៊ី ។

👉ថ្នាក់ពាក្យជា គុណនាម
មានន័យថា ដែល​ជា​អ្នក​អែបអប ។
ឧទាហរណ៍៖ មនុស្ស​ឡែបឡប។

👉ថ្នាក់ពាក្យជា កិរិយាវិសេសន៍
មានន័យថា ដោយ​អែប​អប ។
ឧទាហរណ៍៖  រក​ស៊ី​ឡែបឡប ។ (ព. កា.) : រី​មនុស្ស​ឡែបឡប​ច្រើន​តែ​អែប​អប ពោល​ចាក់​បណ្ដោយ ប្រើ​ពាក្យ​ប្រចុប ត្រឡប់​មុខ​ក្រោយ កាល​បើ​គេ​ឲ្យ នេះ​នោះ​ដើរ​ចេញ ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ឡែបខាយ

មានន័យថា (ម. ព. លែបខាយ) ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ឡែកឡាន់

មានន័យថា (ម. ព. ឡាន់) ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ឡែក

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ប៉ែក ប៉ែក​ផ្សេង ប៉ែក​ទីទៃ ។
ឧទាហរណ៍៖ ដាក់​ដោយ​ឡែក ដាក់​ដោយ​ប៉ែក​ផ្សេង​ឬ​ដោយ​ខ្លួន​ផ្សេង ។ មួយ​ឡែក​ពី​ឡែក មួយ​ប៉ែក​ពីរ​ប៉ែក​ទីទៃ​ពី​គ្នា ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ឡេះឡះ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា គុណនាម
មានន័យថា ឡះ​ៗ​ក្រៃ​ពេក; ឡះ​ចុះ​ឡះ​ឡើង ឬ​ឡះ​ៗ​ទៅ​មក​ៗ។
ឧទាហរណ៍៖ បង្រះ​ឡេះឡះ ឈឺ​ឡេះឡះ ដំណើរ​ឡេះឡះ ។

👉ថ្នាក់ពាក្យជា កិរិយាវិសេសន៍
មានន័យថា ឡះ​ៗ​ក្រៃ​ពេក; ឡះ​ចុះ​ឡះ​ឡើង ឬ​ឡះ​ៗ​ទៅ​មក​ៗ។
ឧទាហរណ៍៖ បង្រះ​ឡេះឡះ ឈឺ​ឡេះឡះ ដំណើរ​ឡេះឡះ ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ឡេះឡោះ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា គុណនាម
មានន័យថា ដែល​លាយ​ដោយ​ការ​លេង យក​ជា​ការ​មែន​ការ​ពិត​ពុំ​បាន, ដែល​រោយរាយ​ឬ​រាត់រាយ​ឥត​ប្រយោជន៍, ឥត​សព្ទ​ឥត​សារ។
ឧទាហរណ៍៖ សម្ដី​ឡេះឡោះ និយាយ​ឡេះឡោះ ។

👉ថ្នាក់ពាក្យជា កិរិយាវិសេសន៍
មានន័យថា ដែល​លាយ​ដោយ​ការ​លេង យក​ជា​ការ​មែន​ការ​ពិត​ពុំ​បាន ដែល​រោយរាយ​ឬ​រាត់រាយ​ឥត​ប្រយោជន៍ ឥត​សព្ទ​ឥត​សារ។
ឧទាហរណ៍៖ សម្ដី​ឡេះឡោះ និយាយ​ឡេះឡោះ ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

ឡេសូតូ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ប្រទេស ឡេសូតូ, (រាជធានី/​រដ្ឋធានី): ម៉ាសេរុយ

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត