Author: videoslearning.com

អរិយកៈ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( ម. ព. អរិយក )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អរិយក

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( បា. —ក; សំ. អាយ៌ក ) ជនជាតិអរិយៈឬអារ្យៈ គឺពួកជនដែលជាបុព្វបុរសឬជាដើមពូជពង្សនៃពួកហិណ្ឌូ ក្នុងបុរាណសម័យ ( ហៅ អរិយជន, —ជាតិ, —មនុស្ស ឬ អារ្យក—, —មនុស្ស ក៏បាន; ក្នុងបច្ចុប្បន្នសម័យច្រើនហៅ អាយ៌េន ឬ អាយ៌ែន អ. ថ. អារ-យែន ) ។ អរិយកប្បទេស ឬ អារ្យកប្រទេស ប្រទេសនៃអរិយជន ( ហិណ្ឌូស្ឋានឬឥណ្ឌា )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អរិយ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា គុណនាម
មានន័យថា ( បា. អរិយ; សំ. អាយ៌ ) ប្រសើរ; ត្រឹមត្រូវ; សុភាព; រៀបរយ; មានបែបបទល្អ; ស្លូតត្រង់; ដែលឥតទោស ។ ន. អ្នកប្រសើរ; អ្នកមានតម្លៃ, អ្នកដែលគួររាប់រក; អ្នកមានធម៌ឬទំនៀមទម្លាប់ល្អ ( នាំឲ្យមានសេចក្ដីចម្រើន ); អ្នកមានសភាពស្លូតត្រង់; អ្នកដែលមានបែបបទរៀបរយ; . . . ។ ព. ពុ. អ្នកដែលបានសម្រេចលោកុត្តរធម៌ តាំងពីថ្នាក់សោតាបត្តិមគ្គរៀងទៅដល់អរហត្តផល ( អរិយបុគ្គល ) ។ មានន័យមួយផ្សេងក្នុងគម្ពីរពុទ្ធសាសនាថា អរិយៈ មាន ៤ ប្រភេទគឺ ១- អាចារអរិយៈ ឬ អាចារារិយៈ អ្នកដែលមានមារយាទត្រឹមត្រូវ ( សូម្បីសត្វតិរច្ឆាន បើមានមារយាទល្អត្រឹមត្រូវ ក៏ហៅ អាចារអរិយៈ បានដែរ ); ២- ទស្សនអរិយៈ ឬ ទស្សនារិយៈ អ្នកដែលមានរូបឆោមលោមព័ណ៌ល្អ មានឥរិយាបថស្រគត់ស្រគំសមរម្យ គួរឲ្យចង់ឃើញចង់មើល; ៣- លិង្គអរិយៈ ឬ លិង្គារិយៈ បព្វជិតដែលល្អតែភេទ គឺអ្នកបួសដែលផ្ចិតផ្ចង់ប្រុងប្រយ័ត្នតែត្រង់ការស្លៀកដណ្ដប់ឲ្យត្រឹមត្រូវតាមបែបបទជាសមណសារូប ប៉ុន្តែជាមនុស្សទ្រុស្តសីល; ៤- បដិវេធអរិយៈ ឬ បដិវេធារិយៈ លោកអ្នកបានលុះលោកុត្តរធម៌ ( ពុទ្ធាទិបណ្ឌិត ) ។ ប្រើពាក្យ អាយ៌ សរសេរសម្រួលជា អារ្យ ( អារ-យ៉ៈ ) ផ្លាស់ប្ដូរគ្នាក៏បាន, ដូចជា អរិយជន ឬ អារ្យ— ជនពួកអារ្យៈ គឺជនមានរបៀបបែបបទទំនៀមសណ្ដាប់ល្អ នាំឲ្យមានសេចក្ដីចម្រើន ។ អរិយជាតិ ឬ អារ្យ— ជាតិអារ្យជន; ជាតិជនអ្នកមានអារ្យធម៌ ។ អរិយទ្រព្យ , អរិយធន ឬ អារ្យ— ទ្រព្យដ៏ប្រសើរ; ទ្រព្យរបស់អរិយជន ( ពុទ្ធសាសនាសំដៅយកធម៌ ៧ យ៉ាងគឺ សទ្ធា, សីលៈ, ហិរិ, ឱត្តប្បៈ, សុតៈ, ចាគៈ, បញ្ញា ហៅថា អរិយទ្រព្យ ) ; ព. កា. សម្រាប់ឲ្យងាយចាំថា : សទ្ធានិងសីលៈ និងហិរិ-ឱត្តប្បំ បួននេះជាធនំ រួមសុតៈនិងចាគោ ។ បង្គ្រប់ជាប្រាំមួយ បញ្ញាមួយទៀតពុទ្ធោ ប្រទានឱវាទោ ហៅថាទ្រព្យប្រសើរក្រៃ ។ ជនណាមានទ្រព្យនេះ ជននោះឯងព្រះចមត្រៃ ប្រទានឱវាទថ្លៃ ថាពុំមែនអ្នកទ័លក្រ ។ អរិយធម៌ ឬ អារ្យ— ធម៌ដែលនាំឲ្យកើតសេចក្ដីសុខ-ចម្រើន; ធម៌របស់អរិយជន, ទំនៀមសណ្ដាប់ល្អ; សណ្ដាប់ធ្នាប់ឬបែបបទរៀបរយ ។ អរិយបុគ្គល បុគ្គល ៨ ពួក រាប់តាំងពីអ្នកដែលបានសម្រេចសោតាបត្តិមគ្គរៀងទៅដល់អ្នកដែលបានសម្រេចអរហត្តផល ( ព. ពុ. ) ។ អរិយវង្ស ( បា. —វំស ) វង្សនៃអរយបុគ្គល ។ ខ្មែរប្រើជាឋានន្តរនៃសមណសក្ដិទីរាជាគណៈសម្រាប់ទោក្នុងសម័យបុរាណ, សម័យបច្ចុប្បន្នប្រើជាសម្រាប់ត្រី : ព្រះអរិយវង្ស ( ម. ព. សមណសក្ដិ ផង ) ។ អរិយវិន័យ ឬ អារ្យ— ច្បាប់របស់អរិយជន ។ អរិយសង្ឃ ឬ អារ្យ— សង្ឃជាអរិយបុគ្គល ( ព. ពុ. ) ។ អរិយសច្ច ឬ អារ្យសត្យ សេចក្ដីពិតរបស់អរិយបុគ្គល, សេចក្ដីពិតឥតមានល្អៀង ។ អរិយសច្ច មាន ៤ យ៉ាងគឺ ទុក្ខៈ សេចក្ដីព្រួយលំបាក; សមុទយៈ កំណើតទុក្ខឬហេតុដែលនាំឲ្យកើតទុក្ខ; និរោធៈ សេចក្ដីរលត់ទុក្ខ ឬធម៌សម្រាប់រម្លត់ទុក្ខ; មគ្គៈ ផ្លូវឬឧបាយនៃសេចក្ដីរលត់ទុក្ខ ( ហៅដោយរួបរួមថា ចតុរារិយសច្ច ។ ព. ពុ. ) ។ អរិយសាវ័ក ឬ អារ្យស្រាវ័ក អរិយបុគ្គលអ្នកបានស្ដាប់ពុទ្ធោវាទ ( បើស្ត្រីជា អរិយសាវិកា ឬ អារ្យស្រាវិកា ) ។ អរិយុបវាទ ( បា. < អរិយ + ឧបវាទ ) ការពោលតិះដៀលអរិយបុគ្គល ( ព. ពុ. ) ។ អរិយុបវាទី អ្នកពោលតិះដៀលអរិយបុគ្គល; បើស្ត្រីជា អរិយុបវាទិនី ( ព. ពុ. )។ល។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អរិភាព

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ភាពជាសត្រូវ (ម.ព. អមិត្តភាព) ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អរិ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( សំ. បា. ) សត្រូវ; អ្នកដែលជាសត្រូវ។
ឧទាហរណ៍៖ ជាអរិនឹងគ្នា, មានអរិនឹងគ្នា ។ វេវ. អមិត្ត, បច្ចាមិត្ត ។ ព. ផ្ទ. មិត្ត ឬ មិត្រ ។ អរិន្ទ ( បា. < អរិ + ឥន្ទ “ដែលជាធំ” ) មេសត្រូវ, ក្បាលសត្រូវ ។ អរិន្ទម ( បា. < អរិ + ទម “ទូន្មាន, ប្រាប”, អរិ > អរឹ, ំ > ន = អរិន្ទម ; សំ. អរឹទម ) អ្នកប្រាបសត្រូវ ( ច្រើនប្រើជាព្រះបរមនាមាភិធេយ្យនៃក្សត្រិយ៍ទ្រង់រាជ្យ ឬជាឋានន្តរនៃមេទ័ព ) ។ អរិភាព ភាពឬដំណើរជាសត្រូវ ។ អរិភូត ដែលជាសត្រូវ ( ស្ត្រី ឬ ឥត្ថី. ជា អរិភូតា )។ល។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អរាជក

👉ថ្នាក់ពាក្យជា គុណនាម
មានន័យថា ( សំ. បា. ) ដែលឥតស្ដេច គឺប្រទេសដែលមិនមានស្ដេចសោយរាជ្យ, ដែលមិនមានក្សត្រិយ៍គ្រប់គ្រង។
ឧទាហរណ៍៖ ប្រទេសអរាជក ឬ អរាជកប្រទេស ( ប្រើជា អរាជិក ក៏បាន )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អរាគា

មានន័យថា មើលក្នុងពាក្យ អរាគ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អរាគ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា អ្នកដែលឥតរាគ ( អហរន្ត, អរហន្តី )។

👉ថ្នាក់ពាក្យជា គុណនាម
មានន័យថា ( សំ. បា. ប៉ុន្តែ បា. ច្រើនប្រើ វីតរាគ ជាង, ប្រើជា នីរាគ ក៏មានខ្លះ ) ដែលឥតរាគ, ដែលឥតតម្រេក ( វីតរាគ ); បើស្ត្រីជា អរាគា។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អរហំ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( បា. < អរហន្ត; សំ. អហ៌ន្ត៑ ) លោកអ្នកឆ្ងាយចាកកិលេសព្រមទាំងវាសនា គឺអច្ឆរិយមនុស្សដែលបានសម្រេចលោកុត្តរធម៌ផុតថ្នាក់ ព្រមទាំងកាត់ផ្ដាច់បុព្វចរិយានៃកាយប្រយោគនិងវចីប្រយោគបានផង ( ប្លែកគ្នាអំពីខីណាសវបុគ្គលដទៃ )។
ឧទាហរណ៍៖ ព្រះអរហំ ( ព្រះសព្វញ្ញុពុទ្ធ ) ។ សម្រាប់ពុទ្ធសាវ័កឬព្រះបច្ចេកពុទ្ធ ប្រើជា អរហន្ត ឬ អរហា; ពុទ្ធសាវិកាជា អរហន្តី; ប៉ុន្តែបើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើម សម្ពុទ្ធ ឬ សម្មាសម្ពុទ្ធ, បាលីប្រើតែ អរហំ ជា អរហំសម្មាសម្ពុទ្ធ; ខ្មែរប្រើតាមបែបនេះក៏មាន ប្រើជា អរហន្ត ក៏មាន : ព្រះអរហន្តសម្មាសម្ពុទ្ធ ឬ ព្រះអរហន្តសម្ពុទ្ធ ( ម. ព. អរហន្ត ផង )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អរហា

មានន័យថា ( មើលក្នុងពាក្យ អរហំ និង អរហន្ត )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អរហន្តោ

មានន័យថា ( មើលក្នុងពាក្យ អរហន្ត )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អរហន្តី

មានន័យថា ( មើលក្នុងពាក្យ អរហន្ត )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អរហន្តា

មានន័យថា ( មើលក្នុងពាក្យ អរហន្ត )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អរហន្ត

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( បា.; សំ. អហ៌ន្ត៑ ) អ្នកឆ្ងាយចាកកិលេស គឺអ្នកដែលបានសម្រេចលោកុត្តរធម៌ផុតថ្នាក់។
ឧទាហរណ៍៖ អរហន្ត គឺអ្នកដែលបានសម្រេចអរហត្ត ។ បើស្ត្រីជា អរហន្តី; ព. កា. ឬ ព. ទេ. ឯក. ជា អរហា, ពហុ. ជា អរហន្តា ឬ អរហន្តោ ( ម. ព. អរហំ ផង )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អរហទ្ធជ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( បា.; សំ. អហ៌ន្ត៑ + ធ្វជ ) ទង់អរហន្ត គឺសំពត់ជ្រលក់អម្ចត់សម្រាប់បព្វជិតស្លៀកដណ្ដប់ ( ចីវរ )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អរហត្ត

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( បា.; សំ. អហ៌ត្ត្វ ) លោកុត្តរធម៌ថ្នាក់ខ្ពស់បំផុតដែលព្រះអរហន្តបានសម្រេច; ភាពជាអរហន្ត។
ឧទាហរណ៍៖ ព្រះមហាថេរនោះ ខំប្រឹងចម្រើនវិបស្សនាត្រាតែបានសម្រេចអរហត្ត ។ អរហត្តផល ( —ហ័ត-តៈផល់ ) ឈ្មោះលោកុត្តរផលទី ៤ ឬលោកុត្តរធម៌ថ្នាក់ទី ៨ ។ អរហត្តមគ្គ (—ហ័ត-តៈម័ក ) ឈ្មោះលោកុត្តរមគ្គទី ៤ ឬលោកុត្តរធម៌ថ្នាក់ទី ៧ ( ព. ពុ. )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អរសរូប

👉ថ្នាក់ពាក្យជា គុណនាម
មានន័យថា ( សំ. បា. អរស + រូប ) ដែលមានសភាពជារបស់ឥតរស, ដែលឥតរសជាតិ; ដែលសោះកក្រោះ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អរសភាព

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( បា. អរស + ភាវ ) ភាពឬភាវៈឥតរស; ភាពសោះកក្រោះ ( ម. ព. អរសរូប ផង )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អរវិន្ទ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( ម. ព. អរពិន្ទ)។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អរពិន្ទគន្ធ ឬ អរវិន្ទ—

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ក្លិនផ្កាឈូក ( វេវ. បទុមគន្ធ )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អរពិន្ទ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( សំ. បា. អរវិន្ទ ) ផ្កាឈូក ។ វេវ. បទុម ។ អរពិន្ទគន្ធ ឬ អរវិន្ទ— ( —ទៈគន់ ) ក្លិនផ្កាឈូក ( វេវ. បទុមគន្ធ ) ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អរណ្យ—

មានន័យថា ( ម. ព. អរញ្ញ )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អរណ្យ

មានន័យថា ( ម. ព. អរញ្ញ )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អរណ្

មានន័យថា ( ម. ព. អរញ្ញ )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អរណី

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( បា.; សំ. អរណិ ) ពំនួតភ្លើង; ដែកភ្លើង; ថ្មដែកភ្លើង ( គ្រឿងមួយប្រអប់សម្រាប់ពួត, វាយ, ដំ, កេះ, ចុច, ទះ, គូស ឲ្យកើតជាភ្លើង អុជចម្លងភ្លើងបាន, ទោះរបស់នោះមានប្រើតាំងពីក្នុងបុរាណសម័យរៀងមកក្ដីជារបស់ទំនើបក្ដី, ហៅ អរណី បានដូចគ្នា )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អរញ្ញ—

មានន័យថា ( មើលក្នុងពាក្យ អរញ្ញ )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អរញ្ញិក

មានន័យថា ( ម. ព. អារញ្ញិក )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អរញ្ញា—

មានន័យថា ( មើលក្នុងពាក្យ អរញ្ញ )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អរញ្ញ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( បា. ឬ សំ. ) ព្រៃ។
ឧទាហរណ៍៖ កណ្ដាលអរញ្ញ ។ បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ អ. ថ. អៈរ៉ាញ់-ញ៉ៈ ឬ អៈរ៉ាន់-យ៉ៈ, ដូចជា អរញ្ញគោចរ ឬ អរណ្យ— ការត្រាច់ស្វែងរកអាហារក្នុងព្រៃ ( វេវ. វនគោចរ ) ។ អរញ្ញធម្ម, អរណ្យធម៌ ឬ អរញ្ញប្បវេណី, អរណ្យប្រពៃណី ទំនៀមទម្លាប់អ្នកព្រៃ, សណ្ដាប់ធ្នាប់ឬបែបបទអ្នកស្រុកព្រៃ; ទំនៀមឬបែបបទព្រៃៗ ។ អរញ្ញបាល, —បាលកៈ ឬ អរណ្យ— អ្នករក្សាព្រៃ, អ្នកកាន់ការថែរក្សាព្រៃ; បើស្ត្រីជា —បាលី ឬ —បាលិកា ( វេវ. វនបាល, —បាលកៈ; វនបាលី, —បាលិកា ) ។ អរញ្ញប្បទេស ឬ អរណ្យប្រទេស ព្រៃ, ប្រទេសដែលមានព្រៃ, ព្រៃទាំងមូល ( វេវ. វនប្បទេស ឬ —ប្រទេស ) ។ អរញ្ញវាស ឬ អរណ្យ— ការនៅក្នុងព្រៃ ( វេវ. វនវាស ) ។ អរញ្ញវាសី ឬ អរណ្យវាសិន អ្នកនៅក្នុងព្រៃ; បើស្ត្រីជា —វាសិនី ( វេវ. វនវាសី; វនវាសិនី ) ។ អរញ្ញាយតនៈ ( —យ៉ៈតៈន៉ៈ ) ព្រៃស្រោង; ព្រៃរំលោង ។ អរញ្ញាវាស ឬ អរណ្យាវាស ( អៈរ៉័ញ-ញ៉ាវ៉ាស ឬ អៈរ៉័ន-យ៉ាវ៉ាស ) អាវាសក្នុងព្រៃ ។ ល ។ ( មើលក្នុងពាក្យ វន ផង )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អរជូន

មានន័យថា ( មើលក្នុងពាក្យ អរជុន ឬ អជ៌ុន )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អរជុន

👉ថ្នាក់ពាក្យជា គុណនាម
មានន័យថា ( សំ. អជ៌ុន; បា. អជ្ជុន ) ស, សថ្លា; ថ្លា; ភ្លឺ, ភ្លឺថ្លា ។ ន. សម្បុរស; ព័ណ៌អរុណភ្លឺបំព្រាង គឺព័ណ៌អរុណសដែលរះបំព្រាងពីឯកើត ។នាមនៃបាណ្ឌវៈទី ៣ ក្នុងរឿងមហាភារតៈ ។ ព្រះនាមក្សត្រិយ៍និងនាមមេទ័ពឯទៀតក្នុងរឿងសម័យបុរាណ ។ ឈ្មោះឈើមួយប្រភេទ ។ ខ្មែរយកពាក្យនេះមកប្រើជាឋានន្តរនៃពួកមន្ត្រីខាងក្រសួងចម្បាំង, ប៉ុន្តែប្រើក្លាយជា អរជូន ឬ អជ៌ូន, ដូចជា ឲកញ៉ាអរជូន ( អភិបាលស្រុកត្បូងឃ្មុំ ) និងមន្ត្រីឯទៀត, ដូចជា អរជូនឫទ្ធិរង្គ, ពិភ័ក្ដិអរជូន, ជំនិតអរជូន, ទេពអរជូន, ភក្ដីអរជូន ជាដើម។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អរង្គសត្វ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ពពួកសត្វក្នុងនិករប្រវាលាទ័យនឹងសល្យត័ប។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អរក្ខកម្ម

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( បា.; សំ. អរក្ស + កម៌ន៑ ) ការមិនថែរក្សា។
ឧទាហរណ៍៖ វិនាសទ្រព្យព្រោះអរក្ខកម្ម។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អរ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា កិរិយាសព្ទ
មានន័យថា មានអំណរ, មានសោមនស្ស, រីករាយចិត្ត, មានចិត្តរីករាយ ។
ឧទាហរណ៍៖ អរព្រោះបានទ្រព្យគាប់ចិត្ត; បានឮថាកូនប្រឡងជាប់ ខ្ញុំអរណាស់ !។

                      អរគុណ អរចំពោះគុណគេ, មានអំណរគុណគេ ។
ឧទាហរណ៍៖ ដោយគេបានជួយសង្គ្រោះខ្ញុំបន្តិចប៉ុណ្ណឹង ខ្ញុំនឹកអរគុណគេមិនភ្លេច ។

                      អរគុណ ! ពាក្យសម្រាប់ទទួលអំណរចំពោះគុណគេក្នុងទីចំពោះមុខ ។ តាមធម្មតារបស់អ្នកសុភាពឬអ្នកមានច្បាប់, សូម្បីគ្រាន់តែគេហុចអ្វីបន្តិចបន្តួចឲ្យមកខ្លួន ឬគេគូសឈើគូសកាន់ឲ្យខ្លួនអុជបារីប៉ុណ្ណោះ ក៏ត្រូវបញ្ចេញវាចាអរគុណគេថា អរគុណ ! ឬថា អរគុណលោក ! អរគុណអ្នក! . . . ។ អរភិតអរភ័យ អរៗភ័យៗ គឺអរខ្លះភ័យខ្លះម្ដងៗ ។ អរសាទរ អររីករាយដោយសាទរ ។ អរអេក អរខ្លំាងស្ទើរភ្លេចខ្លួន, អរឆ្លេឆ្លា ។ ល ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អយ្យ—

មានន័យថា ( មើលក្នុងពាក្យ អយ្យ )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អយ្យិកា

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( បា.; សំ. អារ្យិកា ឬ អាយ៌កា ) ជីដូន, ដូន, យាយ ។ ខ្មែរប្រើជា រ. ស. ( ច្រើនប្រើ អយ្យិកា ជាង )។
ឧទាហរណ៍៖ ព្រះអយ្យិកា, សម្ដេចព្រះរាជអយ្យិកា, ព្រះអយ្យិកាទួត, —លួត, —លា ( ម. ព. មហយ្យកា, មហយ្យិកា ក្នុងពាក្យ មហយ្យកោ ទៀតផង)។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អយ្យា

មានន័យថា ( មើលក្នុងពាក្យ អយ្យ )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អយ្យក—

មានន័យថា ( មើលក្នុងពាក្យ អយ្យក )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អយ្យកោ

មានន័យថា មើលក្នុងពាក្យ អយ្យក។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អយ្យការសឹក

មានន័យថា មើលក្នុងពាក្យ អយ្យ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អយ្យការ

មានន័យថា មើលក្នុងពាក្យ អយ្យ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អយ្យកា

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា មើលពាក្យ អយ្យិកា។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អយ្យក

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( បា.; សំ. អាយ៌ក ) ជីតា, តា ។ ខ្មែរប្រើ រ. ស. ជា អយ្យកោ, ប្រើជា ព្រះអយ្យកោ, សម្ដេចព្រះរាជអយ្យកោ, ព្រះអយ្យកោទួត, —លួត, —លា ( ម. ព. មហយ្យកោ ផង ) ។ អយ្យកធម៌ ឬ អយ្យកប្បវេណី, —ប្រពៃណី សណ្ដាប់ធ្នាប់ឬប្រពៃណីពីជីតាមក ។
ឧទាហរណ៍៖ ប្រព្រឹត្តតាមអយ្យកធម៌។

                      អយ្យកបថ ( —បត់ ) គន្លងឬលំអានរបស់ជីតា ។ អយ្យកភាព ភាពជាចាស់ទុំ; ភាពជាអ្នកគួរគេលើកថាជាចាស់ទុំ ។ ល ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អយ្យ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( បា. ដូចគ្នានឹង អរិយ; សំ. អាយ៌ ) អ្នកមានត្រកូលខ្ពង់ខ្ពស់; អ្នកដែលគេត្រូវគោរពកោតខ្លាច; ម្ចាស់; លោកឬអ្នកជាម្ចាស់; អ្នកប្រសើរដោយជាតិ ( បើស្ត្រីជា អយ្យា, អ. ថ. អ័យ-យ៉ា ) ។ អយ្យការ ឈ្មោះច្បាប់មួយក្រមមានគតិសម្រាប់ចោទប្រកាន់ព្រមទាំងវិនិច្ឆ័យការផែនដី, សម្រាប់រាជត្រកូល ។
ឧទាហរណ៍៖ ច្បាប់អយ្យការ, ក្រមអយ្យការ។

                      អយ្យការសឹក ច្បាប់អាជ្ញាសឹក ។ អយ្យជន ជនអ្នកមានត្រកូលខ្ពង់ខ្ពស់; ជនជាម្ចាស់គេ ។ អយ្យធីតា ឬ —បុត្ត ធីតាឬបុត្តនៃអយ្យជន ( ព្រះអង្គម្ចាស់, អ្នកអង្គម្ចាស់; កូនអស់លោក, កូនលោក ) ។ ល ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អយោ—

មានន័យថា ( មើលក្នុងពាក្យ អយោ )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អយោព្វនភាព

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ភាពនៃមនុស្សដែលពុំទាន់បានជាក្រមុំ កម្លោះ ឬថាដែលច្បាប់ពុំអនុញ្ញាតឱ្យរៀបមង្គលអាពាហ៍ពិពាហ៍។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អយោនិសោមនសិការ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( បា. ) ការមិនពិចារណាដោយឧបាយឬដោយគំនិតទៀងទាត់, ដោយគំនិតល្អិតល្អ; ដំណើរមិនយកចិត្តទុកដាក់, ការគិតខុសទំនង; ការឥតបើគិត។
ឧទាហរណ៍៖ ធ្វើការដោយអយោនិសោមនសិការ ។ ព. ផ្ទ. យោនិសោមនសិការ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អយោធ្យា

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( ម. ព. អយុធ្យា )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អយោធា

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( ម. ព. អយោធ )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អយោធ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( សំ. បា. អយោធ ) អ្នកដែលមិនមែនជាយោធា, មនុស្សក្រៅពីទាហាន ( ប្រើជា អយោធិន ក៏បាន ) ។ ព. ផ្ទ. យោធ, យោធា, យោធិន។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អយោគី

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( បា.; សំ. អយោគិន៑ ) អ្នកដែលមិនមែនជាយោគី ( ប្រើជា អយោគិន ក៏បាន; បើស្ត្រីជា អយោគិនី ) ។ ព. ផ្ទ. យោគិ, យោគី; យោគិនី។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អយោគិនី

មានន័យថា មើលក្នុងពាក្យ អយោគី។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អយោគិន

មានន័យថា មើលក្នុងពាក្យ អយោគី។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អយោ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ពាក្យផ្លាស់មកពី បា. អយ, សំ. អយស៑ “ដែក”; ប្រើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ, ដូចជា អយោកុម្ភ ឆ្នាំងដែក ( ប្រើជា អយស្កុម្ភ ក៏បាន < សំ. អយស៑ + កុម្ភ > អយស្កុម្ភ ) ។ អយោគុឌ ឬ —គុឡ ដុំដែក; ដុំដែកមូល ។ អយោឃន អន្លូងដែក; ញញួរ ( ដែក ) ។ អយោធាតុ ធាតុដែក; ជាតិដែក ។ អយោព័ន្ធ ដែលចងព័ទ្ធព័ន្ធ, រួតរឹត, ត្របែង ដោយដែក ។ អយោព័ន្ធន៍ ចំណងដែក ។ អយោភណ្ឌ គ្រឿងដែក ។ អយោម័យ ( —ម៉ៃ ) ដែលធ្វើដោយដែក, ដែលយកដែកធ្វើ, ដែលជាដែក : របស់អយោម័យ ( ប្រើជា អយស្ម័យ ក៏បាន < សំ. អយស៑ + មយ > អយស្មយ ) ។ អយោមុខ ដែលមានមុខជាដែកឬពាសដែក, ស្រោបដែក; ព្រួញមុខដែក; ផាល ។ អយោសង្ខលិក ច្រវាក់ដែក; ច្រួលដែក ( បា. ប្រើជា អយសង្ខលិក ក៏មាន ) ។ អយោហទ័យ ឬ —ហ្ឫទ័យ ចិត្តរឹងដូចដែក ( ចិត្តដែក ); អ្នកដែលមានចិត្តរឹងដូចដែក ( មនុស្សចិត្តដែក )។ល។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អយុស្សាហកម្ម

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា សិល្បៈខាងការធ្វើនិស្សារណកម្ម ការស្លរំលាយហើយ និងការយកដែកស្មិត ដែក និងថែបទៅធ្វើជាគ្រឿងប្រើប្រាស់។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អយុធ្យា

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( សំ. អយោធ្យ, អយោធ្យា ) នគរឥតចម្បាំង, ក្រុងឥតសង្គ្រាម ។ ឈ្មោះក្រុងរបស់ព្រះរាម ( ក្នុងរឿងរាមកេរ្តិ៍ )។
ឧទាហរណ៍៖ ក្រុងអយុធ្យា ឬ ក្រុងស្រីអយោធ្យា ។ លុះចំណេរតៗមក ក្សត្រិយ៍មន្ត្រីទំាងឡាយក្នុងប្រទេសខ្លះ យកនាមនេះប្រើជាឈ្មោះក្រុងរបស់ខ្លួនក៏មាន : បុរីស្រីអយុធ្យា។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អយុទ្ធភាព

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ដំណើរឥតចម្បាំង, ឥតសង្គ្រាម។ល។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អយុទ្ធប្បទេស ឬ—ប្រទេស

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ប្រទេសឥតចម្បាំង ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អយុទ្ធ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា គុណនាម
មានន័យថា ( សំ. បា. ) ដែលឥតចម្បាំង; ឥតសង្គ្រាម ។
អយុទ្ធប្បទេស ឬ—ប្រទេស

                          អយុទ្ធភាព ដំណើរឥតចម្បាំង, ឥតសង្គ្រាម។ល។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អយុត្ត—

មានន័យថា (មើលក្នុងពាក្យ អយុត្ត )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អយុត្តិធម៌ក្នុងសង្គម

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា អយុត្តិធម៌ដែលប្រព្រឹត្តលើមនុស្សក្នុងសង្គម។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អយុត្តិធម៌

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( បា. សំ.; បា. អយុត្តិ + ធម្ម; សំ. អយុក្ដិ + ធម៌ ) សភាពមានដំណើរខុសធម៌ឬខុសច្បាប់, ការប្រព្រឹត្តពុំត្រឹមត្រូវតាមគន្លងធម៌ ឬគន្លងច្បាប់ ។
ឧទាហរណ៍៖ ចៅក្រមវិនិច្ឆ័យក្ដីដោយអយុត្តិធម៌ ។ ព. ផ្ទ. យុត្តិធម៌ ( ម. ព. អយុត្ត ផង )។

                      ដំណើរខ្វះយុត្តិធម៌ គឺគុណធម៌ជាគ្រឿងឱ្យដល់បុគ្គលម្នាក់នូវវត្ថុ ឬអ្វីៗ ដែលជាសម្បត្តិរបស់ខ្លួនដែលចាកគន្លងច្បាប់នឹងគន្លងធម៌ អំណាចរាជការ ឬការវិនិច្ឆ័យសេចក្តីដោយទុច្ចរិត គឺមិនតាមទោស និងកំហុសនៃបុគ្គលម្នាក់ៗ ឬដែលឱ្យបាននូវវត្ថុរង្វាន់ ដល់បុគ្គលដ៏មិនគួរ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អយុត្ត

👉ថ្នាក់ពាក្យជា គុណនាម
មានន័យថា ( បា.; សំ. អយុក្ដ ) ដែលមិនគួរ, មិនទំនង, ពុំសមគួរ, ពុំសមប្រកប, មិនត្រឹមត្រូវ ។ អយុត្តកម្ម ឬ —កិច្ច អំពើឬកិច្ចពុំសមគួរ, ពុំត្រឹមត្រូវ ។ អយុត្តធម៌ ធម៌ពុំសមគួរ, ធម៌ដែលពុំគួរប្រកប ។ អយុត្តភាព ភាពពុំសមគួរ; ដំណើរខុសច្បាប់ ។ អយុត្តរូប ដែលមានសភាពពុំសមគួរ; សភាពពុំត្រឹមត្រូវ ។ អយុត្តវាចា ឬ —វាទ សម្ដីពុំសមគួរ, សម្ដីដែលពុំគូរនិយាយ ។ អយុត្តវាទី អ្នកដែលច្រើនតែនិយាយសម្ដីពុំសមគូរ ( បើស្ត្រីជា អយុត្តវាទិនី ) ។ អយុត្តសន្និដ្ឋាន ការចូលចិត្តខុស, ការយល់ខុសផ្លូវខុសទំនង។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អយីដា

មានន័យថា មើលក្នុងពាក្យ អមិតាភៈ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អយស្ម័យយាន

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ផ្លូវគមនាគមន៍ ប្រដាប់ដោយផ្លូវដែកមួយគូបណ្តោយគ្នាលៀនចេញខ្ពស់ពីដី សម្រាប់ឱ្យចលនាចក្ររត់លូនខាំជាប់ពីលើ សណ្តោងទាំងទូរថផង។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អយស្ម័យ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( សំ. អយស្មយ < អយស៑ + មយ ឬ អយោមយ; បា. អយ + មយ > អយោមយ ) ដែលគេធ្វើដោយដែក, ដែលគេយកដែកធ្វើ, ដែលហើយដោយដែក, ដែលជាវិការនៃដែក, ដែលជាដែក ។
ឧទាហរណ៍៖ របស់អយស្ម័យ, កាំបិតអយស្ម័យ ។ ប្រើជា អយោម័យ ក៏បាន។

                      អយស្ម័យយាន ( អៈយ៉័ស-ស្មៃយាន ) ន. យានដែលលឿនដោយរឥលតាមផ្លូវដែក ( បារ. Chemin de fer ) ព. សា. រថភ្លើង, រទេះភ្លើង ។ សម័យសង្គមនិយមពុទ្ធសាសនាហៅ រាជាយស្ម័យយាន “អយស្ម័យយានរបស់រាជការ” ឬ “អយស្ម័យយានរបស់រាជរដ្ឋាភិបាល” ( បើពេញចិត្តចង់ឲ្យភាសាជាតិចម្រើនល្អគួររៀនធ្វើទម្លាប់មាត់ហៅតាមនេះ ព្រោះមិនពិបាកថាពិបាកហៅប៉ុន្មានទេ ) ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អយស្កុម្ភ

មានន័យថា មើលក្នុងពាក្យ អយោ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អយស្កុម្ភ

មានន័យថា មើលក្នុងពាក្យ អយោ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អយស្ការ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( សំ. < អយស៑ “ដែក” + ការ “អ្នកធ្វើ” ; បា. អយោការ < អយ + ការ ) អ្នកធ្វើដែក គឺជាងរម្លាយដែកឬសិតដែក, ដំដែក; ជាងដែក។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អយស្កាន្ត

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( សំ. < អយស៑ “ដែក” + កាន្ត “កាត់”; បា. អយោកន្ត < អយ + កន្ត ) ដែកសម្រាប់កាត់ដែក; មេដែក។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អយសង្ខលិក

មានន័យថា មើលក្នុងពាក្យ អយោ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អយសង្ខលិក

មានន័យថា មើលក្នុងពាក្យ អយោ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អយរថអគ្គិសនី

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា រថភ្លើងលូនលើផ្លូវដែករាប ដោយកម្លាំងចរន្តអគ្គិសនី សម្រាប់ផ្ទុកមនុស្សនៅក្នុងបរិវេណក្រុង។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អយបថ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ផ្លូវដែក ផ្លូវជាគូ ធ្វើពីដែក ដាក់នៅលើកំណល់ទទឹង សម្រាប់ឱ្យក្បួនរទេះភ្លើងរត់ពីលើ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អយនភាគ

មានន័យថា ( មើលក្នុងពាក្យ អយនកាល )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អយនភាគ

មានន័យថា ( មើលក្នុងពាក្យ អយនកាល )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អយនកាល

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( សំ. បា. < អយន “ផ្លូវ; គន្លង; សុរិយគតិ” + កាល ) សុរិយគតិកាលក្នុងរដូវដែលមានវេលាថ្ងៃនិងយប់ស្មើគ្នា ( ចំណែកថ្ងៃនិងយប់ស្មើគ្នានោះហៅថា អយនភាគ អ. ថ. អៈយ៉ៈន៉ៈភាក )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អម្រឹត

មានន័យថា មើលពាក្យ អមត ឬ អមតៈ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អម្រាម

មានន័យថា ព. បុ. ( ដូចគ្នានឹង ម្រាម )។
ឧទាហរណ៍៖ ព. កា. ថា អម្រាមដៃដប់ លើកឡើងគោរព ឆ្ពោះគុណត្រ័យរត្ន សូមតេជជោគជ័យ និងសួស្ដីភទ្រ កើតមានអភិវឌ្ឍន៍ ជានិច្ចនិរន្តរ៍!

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អម្រស់

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា របរ, មុខការរបរ ( សម្រាប់ចិញ្ចឹមជីវិត )។
ឧទាហរណ៍៖ អម្រស់អម្រ ( ម. ព. អម្រ )

                          មនុស្សណែលណោលឥតអម្រស់។

                          ព. កា. ថា អម្រស់អម្រ បំបាត់ទ័លក្រ មិនឲ្យឡើងចាង ទោះបីអ្នកដែល តិចព្រេងសំណាង ក៏គង់មានអាង អម្រស់អម្រ ។ មនុស្សដេកផ្សងព្រេង កណ្ដោចកណ្ដែង ត្អូញត្អែរថាក្រ ដូចរាជសីហ៍ ហាមាត់ច្រហ ឲ្យម្រឹគបោលស្រ ចូលមាត់នឹងស៊ី។

                   របររកស៊ីជាប្រក្រតីរបស់មនុស្សម្នាក់ៗ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អម្រ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា បរិវារសព្ទ
មានន័យថា ពាក្យសម្រាប់និយាយផ្សំជាមួយនឹងពាក្យ អម្រស់ ។
ឧទាហរណ៍៖ អម្រស់អម្រ របររាយរង, របររប៉ិចរប៉ី ( សម្រាប់ចិញ្ចឹមជីវិត ) : ខំប្រឹងតតេះតតោះរកអម្រស់អម្រចិញ្ចឹមអាត្មានិងបុត្រភរិយា។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អម្មា

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( បា.; សំ. អម្ពា ) មាតា, ម្ដាយ, ម៉ែ ។ វេវ. អម្ពកា, អម្ពា, អម្ពាលា, អម្ពាលិកា, ជននី, ជនេត្តិកា, ជនេត្តី, មាតា។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អម្ភ័ស

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( សំ. អម្ភស៑ ) ទឹក។
ឧទាហរណ៍៖ ( ព. កា. ) ឈើស្មៅនៅស្រស់ ដោយសារអម្ភ័ស ជួយឲ្យកម្លាំង លូតលាស់ចម្រើន សូម្បីខែប្រាំង អម្ភ័សប្រឆំាង នឹងឧណ្ហភាព។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អម្ភោរាសី

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( ម. ព. អម្ភោធិ )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អម្ភោធិ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( សំ. —រាឝិ ) សមុទ្រ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អម្ភោធរ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( ម. ព. អម្ភោទ )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អម្ភោទ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( សំ. ) មេឃ, ពពក, ពពកខាប់។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អម្ភោជិនី

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( សំ. ) ត្រពាំងមានឈូក; ស្រះឈូក។
ឧទាហរណ៍៖ ( ព. កា. ) អម្ភោជិនី មាននៅជិតទី ភូមិឋានណាៗ ភូមិឋាននោះៗ ជាទីសោភា ជនផងនានា រមែងសរសើរ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អម្ភោ !

👉ថ្នាក់ពាក្យជា និបាតសព្ទ
មានន័យថា ( បា. ) និបាតសព្ទជាអាលបនៈ សម្រាប់ស្រែកហៅមនុស្សក្នុងទីចំពោះមុខ ប៉ុន្តែពុំចេញចំឈ្មោះ មានសេចក្ដីថា “អ្នកអើយ !, អ្នកទាំងឡាយអើយ ! ” ( ព. កា. )
ឧទាហរណ៍៖ អម្ភោ ! អស់នាងអ្នកទាំងឡាយ ចូរខំខ្វល់ខ្វាយរៀនវិជ្ជា ទាន់ខ្លួននៅក្មេងមានប្រាជ្ញា ក្លៀវក្លាឆាប់ចាំឆាប់យល់ងាយ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អម្ពុ—

មានន័យថា ( មើលក្នុងពាក្យ អម្ពុ )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អម្ពុះ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( សំ. បា. អម្ពុ “ទឹក” ) ស្របក់ ឬវេលាដែលទឹកពុះម្ដងៗ។
ឧទាហរណ៍៖ ដាំទឹកមួយអម្ពុះ, ទឹកពុះពីរអម្ពុះ ( ប្រើជា រំពុះ ក៏មាន )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អម្ពុ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( សំ. បា. ) ទឹក ។ អម្ពុគ័ភ៌, អម្ពុទ, អម្ពុធរ, អម្ពុធារ, អម្ពុពាហ៍ ឬ —វាហៈ ពពក, មេឃ ។ អម្ពុចរ, —ចារិន ឬ —ចារី សត្វទឹក ( វេវ. វារិគោចរ, វារិចរ ) ។ អម្ពុជ មច្ឆជាតិ; វារិជជាតិ; បទុមជាតិ ។ អម្ពុជាករ ស្រះ; ត្រពាំង; បឹង ។ អម្ពុជាសនា ( —សៈន៉ា ) ស្ត្រីមានផ្កាឈូកជាអាសនៈ ( នាងលក្ស្មី ) ។ អម្ពុជិនី ស្រះឬត្រពាំងមានឈូក ។ អម្ពុធិ, អម្ពុនាថ, —និធិ, —បតី, —រាសី សមុទ្រ, មហាសមុទ្រ ។ អម្ពុបក្សី បក្សីទឹក គឺសត្វស្លាបដែលរកស៊ីក្នុងទឹក ( វេវ. ជលបក្សី )។ល។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អម្ពិលភាពនៃដី

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ភាពនៃដីដែលមានរសជូរ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អម្ពិលភាព

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ភាព រសជូរនៃសារធាតុផ្សេងៗ មានទឹកខ្មេះ ជាដើម។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អម្ពិលប្រក់ផ្លែ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ឈ្មោះតិណជាតិស្ទើរជាឈើមួយប្រភេទដើមរឹងស្លឹកល្អិតៗ, ដុះហែជាជួរតាមធាង, ផ្លែល្អិតៗចេញស្កះតាមខ្នងធាងហាក់ដូចគេប្រក់, មានរសជាតិល្វីងខ្លាំង; គេច្រើនយកមកស្ងោរផឹកកែរោគគ្រុន។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អម្ពិលទឹកព្

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ព្រឹក្សម្យ៉ាងកម្ពស់ ១០-២០ម ដុះក្នុងព្រៃរនាមនៅស្រុកខ្មែរ ឬតាមមាត់ទឹកនៅប្រទេសវៀតណាម។ ខ្លឹមឈើពណ៌ក្រហមក្រមៅ សាច់រឹង សត្វល្អិតស៊ីមិនបាន។ គេប្រើសម្រាប់ធ្វើការ ជញ្ជាំងផ្ទះ និងគ្រោងទ្វារបង្អួច។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អម្ពិលទឹក

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ឈ្មោះឈើមួយប្រភេទ ដើមមានបន្លារង្វើលៗ ស្លឹកតូច, សាច់ផ្លែមានរសផ្អែមចត់ល្មមបរិភោគបាន, គ្រាប់ខ្មៅ ងាយបណ្ដុះដាំ, គេច្រើនដាំធ្វើជារបងរស់ នៅបានយូរឆ្នាំ, កាលណាលូតលាស់ហួសប្រមាណ គេកាត់តម្រឹមឲ្យសមរម្យបានដោយងាយ។
ឧទាហរណ៍៖ របងអម្ពិលទឹក។

                      ឈ្មោះឈើតូចមួយប្រភេទកម្ពស់ ៦-១០ ម កំណើតក្នុងទ្វីបអាមេរិកណ្តាល គេនាំមកដាំនៅប្រទេសក្តៅសកលលោក។ គេច្រើនដាំធ្វើជារបងរស់។ សាច់ផ្លែរស់ចត់ល្មមបរិភោគ។ ឈើដើមចាស់ៗ អាចប្រើធ្វើជាគ្រឿងផ្ទះបាន។ សំបកអាចធ្វើថ្នាំរំងាប់រោគ។ ស្លឹកចាស់ៗ មានសារជាតិមួយដូច “Insuline” (ថ្នាំទឹកនោមផ្អែម)។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អម្ពិលខ្សែ

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ឈ្មោះវល្លិ៍ម៉្យាងតោងលើឈើខ្ពស់ៗ ក្នុងព្រៃក្រាស់ ឬព្រៃគម្ពោតលើដីទំនាប មានប្រវែងរហូតដល់ ៥០ម ដុះក្នុងឧបទ្វីបឥណ្ឌូចិន ជ្វា លើកោះ Andaman, Nicobar (ប្រទេសឥណ្ធា) និង Sumatra, Java, borneo ។ ដើមអាចប្រើធ្វើជាចំណងជាប់ល្អ និងបានយូរ ។ គេត្រាំសំបកក្នុងស្រាទុកផឹក ជាថ្នាំលើកកំលាំង និងជាថ្នាំប៉ូវផង ។
ឧទាហរណ៍៖ (ឯកសារយោង វចនានុក្រម រុក្ខជាតិប្រើប្រាស់ក្នុងប្រទេសកម្ពុជា )

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អម្ពិល

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ព្រឹក្សតូចម្យ៉ាងកំពស់៨-១៥ម ដើមកំណើតក្នុងទ្វីបអាហ្វ្រិក ឬប្រទេសឥណ្ឌា គេនិយមដាំនៅគ្រប់ប្រទេសក្តៅសកលលោកជារុក្ខជាតិមានប្រយោជន៍ និង អោយម្លប់ផង។ ស្លឹកខ្លីៗ​ និងផ្លែគេប្រើសំរាប់ធ្វើគ្រឿងទេសជូរ។ គ្រាប់អាចលីង និងធ្វើបង្អែមបាន។ ឈើសំរាប់សង់ផ្ទះ។

                      រុក្ខជាតិ ដែលគេនិយមដាំយកស្លឹក ផ្កា និងផ្លែសម្រាប់ធ្វើជាគ្រឿងម្ជូរនិងឱសថ។ – ឈ្មោះខ្មែរ ឬក្នុងតំបន់ ៖ អម្ពិល – អំបូរ ៖ LEGUMINOSAE – ឈ្មោះវិទ្យាសាស្រ្ត ៖ Tamarindus indica – ឈ្មោះអង់គ្លេស ៖ Tamarind – ឈ្មោះបារាំង ៖ Tamarinier – ប្រភពដើម ៖ អាហ្វ្រិក ឬឥណ្ឌា(៧៦) – លក្ខណៈរូបសាស្រ្ត ៖ ដើមមានកម្ពស់៨-១៥ម(៧៦)។ ដើម និងមែក ស្វិតមិនងាយបាក់ ទោះបីជាមែកតូចក៏ដោយ។ – លក្ខណៈជីវសាស្ត្រ ៖ រសជាតិជូរ – លក្ខណៈអេកូឡូស៊ី ៖ ដុះនៅតាមគ្រប់ស្ថានភាពដីនៅតំបន់ក្តៅ។ – ការប្រើប្រាស់ ៖ ជាគ្រឿងទេស៖ ស្លឹកខ្ចីនិងផ្លែ ប្រើសម្រាប់ធ្វើជាគ្រឿងទេសជូរ(៧៦)។ ជាឱសថ៖ ស្លឹកស្ងោរត្រាំព្យាបាលជំងឺរមាស់ជើង។ ស្ងោរសម្បកផឹកព្យាបាលរាក(៧៦)។។ លីងគ្រាប់យកសម្បក (គ្រាប់) បុកឱ្យម៉ត លាយជាមួយទឹកក្តៅ ព្យាបាលរាកមួល (៧៥)។ ផ្សេងៗ៖ គ្រាប់លីង យកធ្វើបង្អែមបាន(៧៦)។
ឧទាហរណ៍៖ (៧៦) វចនានុក្រមរុក្ខជាតិប្រើប្រាស់ក្នុងប្រទេសកម្ពុជា របស់លោកស្រីបណ្ឌិត DY PHON PAULINE ឆ្នាំ២០០០ ទំព័រ៥៩៣

                       វល្លិធំវារឡើងដើមឈើធំ ពេលខ្លះជាចុល្លព្រឹក្សកម្ពស់ ៤-៨ ម ដុះក្នុងព្រៃស្រោង ឬព្រៃមាត់សមុទ្រនៃអាស៊ីអាគ្នេយ៍។ សំបកគេប្រើជំនួសស្លាបាន។ ស្លឹកគេបុកជ្រលក់សំពត់ដូចមាកក្លឿ។ ដើមគេធ្វើជាចំណងផ្សេងៗ។

👉ថ្នាក់ពាក្យជា គុណនាម
មានន័យថា ( បា. ; សំ. អម្ពល, អម្ល, អាម្ល ) ជូរ; រសជូរ ។ ខ្មែរប្រើជា ន. ហៅឈើពួកមួយ មានដើមធំសាច់ស្វិត ស្លឹកល្អិតៗមានរសជូរ, ផ្លែវែងៗ ផ្លែមួយៗ ហៅថា មួយកួរ, ខ្លះមានរសជូរ សម្រាប់ប្រើជាម្ជូរ, ខ្លះមានរសផ្អែមលាយជូរបន្តិចៗសម្រាប់ប្រើជាបង្អែមក៏បាន; ស្លឹកខ្ចីនិងផ្កាប្រើជាបន្លែស្លបាន ។ អម្ពិលមានឈ្មោះ ៣ ប្រភេទគឺ អម្ពិលក្ដារ ផ្លែធំៗសំប៉ែតៗមានរសជូរច្រើន; អម្ពិលក្ដាម ឬ អម្ពិលអាចម៍ឆ្មា ផ្លែតូចៗមូលៗច្រើនតែមានរសជូរអែមល្មមឆ្ងាញ់; អម្ពិលផ្អែម ច្រើនតែមានផ្លែតូចៗ មានរសផ្អែមលាយជូរបន្តិចបន្តួច ។ អម្ពិលទាំង ៣ ប្រភេទនេះមានដើមនិងស្លឹកតែបែបមួយ ផ្សេងគ្នាតែសណ្ឋានផ្លែនិងរសជាតិផ្លែ, ជាឈើងាយកើត, រស់នៅបានយូរអង្វែងឆ្នាំ, ជាឈើមានប្រយោជន៍ដ៏សំខាន់មួយយ៉ាងក្នុងកម្ពុជរដ្ឋ, គួរឧស្សាហ៍ដាំនៅទីដីដែលមានទំនងគួរដាំបាន ដូចយ៉ាងក្បែរចិញ្ចើមថ្នល់ជាដើម។
ឧទាហរណ៍៖ ឆ្នាំនេះអម្ពិលមានតម្លៃ មួយហាប ២៥ រៀល។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

អម្ពាលិកា

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( ម. ព. អម្ពាលា ) ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត