Category: Dictionary

អធិបត្រ

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ប័ណ្ណបញ្ជាមានចុះតម្លៃ ដែលគេចេញឱ្យអ្នកផ្ញើទំនិញក្នុងឃ្លាំងទុក ដើម្បីឱ្យយកទៅចរចាក្នុងផ្លូវពាណិជ្ជកម្ម។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អធិបតេយ្យភាព

---

មានន័យថា អំណាចខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងរដ្ឋដែលមានសិទ្ធិគ្រប់គ្រង កំណត់ និងត្រួតពិនិត្យកិច្ចការនានារបស់រដ្ឋដោយគ្មានការជ្រៀតជ្រែកពីអ្នកដទៃ។ អធិបតេយ្យភាពនៃរដ្ឋមួយមានទិដ្ឋភាពពីរ គឺទិដ្ឋភាពខាងក្នុង និងទិដ្ឋភាពខាងក្រៅ។ ទិដ្ឋភាពខាងក្នុង គឺរដ្ឋមានអំណាចពេញលេញក្នុងការគ្រប់គ្រងប្រជាជនទាំងអស់នៅក្នុងរដ្ឋ។ ទិដ្ឋភាពខាងក្រៅ គឺរដ្ឋមានឯករាជ្យភាព ឬមុនចំណុះការគ្រប់គ្រងរបស់បរទេស និងទាមទារឱ្យមានការទទួលស្គាល់ពីរដ្ឋដទៃ។
ឧទាហរណ៍៖ ឧ. ក្រោយពីបានទទួលឯករាជ្យពីបារាំង នៅថ្ងៃទី៩ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៥៣ ប្រទេសកម្ពុជាមានអធិបតេយ្យភាពពេញលេញ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អធិបតេយ្យខាងក្រៅ

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា អធិបតេយ្យខាងក្រៅ ផ្ទុយពីអធិបតេយ្យខាងក្នុង ដោយហេតុថាអធិបតេយ្យខាងក្រៅ ឥតមានបញ្ជា ឬការបង្ខិតបង្ខំទេ គឺរដ្ឋត្រូវប្រតិបត្តិក្នុងព្រំដែននៃការចាំបាច់ ដោយត្រូវគោរពចំពោះវិធានទាំងឡាយ ដែលតម្រូវទៅលើសមាគមអន្តរជាតិ ដើម្បីសម្រេចផលប្រយោជន៍រួមគ្នា។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អធិបតេយ្យខាងក្នុង

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា សិទ្ធិខាងបញ្ជាដែលជាសម្បត្តិរបស់រដ្ឋ ហើយត្រូវតែរដ្ឋប្រើប្រាស់ផ្ទាល់ខ្លួន ដើម្បីជាប្រយោជន៍សាធារណៈទូទៅ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អធិបតេយ្យ

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( បា. < បធិបតិ + ភាវ, ដោយអំណាច ឯយ្យ-បច្ច័យត្រូវលុប ឥ របស់ តិ ចេញ ផ្សំជា អាធិបតេយ្យ, ប៉ុន្តែខ្មែរយើងធ្លាប់ប្រើជា អធិបតេយ្យ តាមស្រួលមាត់យូរហើយ ) អធិបតីភាព, ភាវៈនៃបុគ្គលជាអធិបតី, ឥស្សរភាព, អំណាចដាច់ខាតលើខ្លួនតាមគន្លងច្បាប់បើកសិទ្ធិឲ្យ ។
ឧទាហរណ៍៖ ប្រទេសឯករាជ្យ មានអធិបតេយ្យពេញលក្ខណៈ។

                     កុំប្រើជា អធិបតេយ្យភាព ឡើយ ដ្បិត អធិបតេយ្យ ប្រែថា “ភាវៈឬភាពនៃ . . . ជាអធិបតី” ដូចគ្នានឹង អធិបតីភាព** ដែរស្រេចទៅហើយ, បើប្រើជា អធិបតេយ្យភាព ត្រូវប្រែថា “ភាពនៃភាពនៃ . . . ជាអធិបតី”, ប៉ុន្តែបើប្រើជា អធិបតីភាព បាន ។ បើផ្សំជាមួយនឹងសព្ទឯទៀត ត្រូវប្រើជា អាធិបតេយ្យ តាមលំនាំវេយ្យាករណ៍បាលីបាន ដូច ធម្មាធិបតេយ្យ, លោកាធិបតេយ្យ, ប្រជាធិបតេយ្យ ជាដើម ( មើលក្នុងពាក្យ អធិប, អធិបតី ទៀតផង ) ។ **ពាក្យ “អធិបតីភាព” ត្រូវបានកែតម្រូវពីពាក្យដើម “អធិបតិភាព” ដោយហេតុថាមានតែពាក្យ “អធិបតីភាព” អនុលោមតាមវចនានុក្រមខ្មែរ សម្ដេច ជួន ណាត។
អំណាចដាច់ខាត តាមច្បាប់ជាបតិដ្ឋាប័ន។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អធិបតីភាព

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា មុខងារ ឋានន្តរនៃប្រធាន នៃអធិបតី (ម.ព ប្រធាន)។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អធិបតី

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( សំ. បា. —បតិ ) អ្នកដែលជាធំ, ជាម្ចាស់លើគេ, ជាប្រមុខ, ជាប្រធាន, ឥស្សរជន, ចៅហ្វាយ, ចាងហ្វាង ។
ឧទាហរណ៍៖ អធិបតីនៃសេនាបតី, អធិបតីសាលារៀន, អធិបតីសមាគម។

                     អធិបតីភាព ភាពនៃជនជាអធិបតី; មុខងារ; ឋានន្តរ, អំណាចរបស់អធិបតី
ឧទាហរណ៍៖ ប្រជុំគណៈរដ្ឋមន្ត្រីក្រោមអធិបតីភាពនៃនាយករដ្ឋមន្ត្រី; ធ្វើពិធីសម្ពោធសាលារៀនក្រោមអធិបតីភាពនៃលោករដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងអប់រំជាតិ ។

                     អធិបតីរង អធិបតីបន្ទាប់, ចាងហ្វាងរង ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អធិបញ្

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា សេចក្តីបង្គាប់យ៉ាងតឹងរឹង ដាច់ខាត ម៉ឺងម៉ាត់ គ្មានផ្លូវប្រកែកបាន។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អធិប

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( សំ. បា. ) ព្រះរាជា; អធិបតី។
ឧទាហរណ៍៖ លោកអធិបពុំដែលរឹបជាន់សោះឡើយ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អធិធម្មជាតិ

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា គុណនាម
មានន័យថា ដែលហួសផុតកម្លាំងធម្មជាតិ ដែលប្លែកមិនដែលសូវឃើញ អ្វីៗដែលហួសកម្លាំងធម្មជាតិ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អធិត្វច្ច

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ស្បែកសើដែលគ្របដណ្តប់កាយនៃសត្វ សំបកសើដែលពាសពីលើសំបកក្រាស់នៃរុក្ខជាតិ​។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អធិដ្ឋាន

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( បា. ឬ សំ. —ឞ្ឋាន ) ការតាំងចិត្ត, ការតាំងចិត្តនឹកតម្រង់ចំពោះ; ការតាំងចិត្តសំបូងសង្រូងឬការសំបូងសង្រូងដោយចិត្តនឹក; ការនឹកផ្សង, ការតាំងចិត្តប្រាថ្នា : ធ្វើអធិដ្ឋាន ។ ខ្មែរច្រើនប្រើជា កិ. “តាំងចិត្ត, តាំងចិត្តនឹកថាឲ្យទៅជាដូច្នេះដូច្នោះ ឬថាឲ្យបានសម្រេចដូចបំណង; ផ្សង; ប្រាថ្នា” : អធិដ្ឋានថាសូមឲ្យបានសម្រេចដូចបំណង ។ ភិក្ខុអធិដ្ឋានចីពរ ភិក្ខុតាំងចិត្តថា “ផ្ទាំងសំពត់នេះចូរជាចីពរទៅ !” ។ ប្រតិស្ឋអធិស្ឋាន ( មើលក្នុងពាក្យ ប្រតិស្ឋ ) ។ បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ អ. ថ. —ន៉ៈ, ដូចជា អធិដ្ឋានធម៌ ធម៌សម្រាប់អធិដ្ឋាន; ធម៌អស្ចារ្យដែលកើតអំពីអធិដ្ឋាន ( អធិដ្ឋានបារមី ) ។ អធិដ្ឋានបារមី បារមីដែលកើតអំពីអធិដ្ឋានឲ្យឃើញជាក់ស្ដែងតាមហេតុពិត ( ម. ព. ទសបារមី ផង ) ។ អធិដ្ឋានសីល សីលដែលកើតដោយអធិដ្ឋាន ( មិនមែនកើតដោយសមាទាន ឬ កិ. អធិដ្ឋានឲ្យកើតបានជាសីល )។ល។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អធិជ្យោតិស

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( សំ. —តិឞ ) ពន្លឺខ្លាំងក្រៃ; ពន្លឺដែលភ្លឺខ្លាំងចាំងភ្នែក; ពន្លឺព្រះអាទិត្យ។ ( ព. កា. )
ឧទាហរណ៍៖ ភ្លើងហ្វាររថយន្ដ ភ្លឺចាំងពេកពន់ មើលយូរពុំបាន អធិជ្យោតិស ហាក់ដូចជាច្រាន សម្លឹងពុំបាន ព្រោះចាំងភ្នែកខ្លាំង។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អធិជ័យ

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( សំ. បា. —ជយ) ជម្នះយ៉ាងធំឬយ៉ាងសម្បើម ( ប្រើជា អភិជ័យ ក៏បាន )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អធិជេដ្ឋា

---

មានន័យថា ( មើលក្នុងពាក្យ អធិជេដ្ឋ )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អធិជេដ្ឋ

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( បា.; សំ. អធិជេ្យឞ្ឋ ) អ្នកដែលជាចម្បងបំផុត ឬអ្វីៗដែលប្រសើរផុត ( ឥត្ថី. អធិជេដ្ឋា; ប្រើជា អភិ_ ក៏បាន )។

👉ថ្នាក់ពាក្យជា គុណនាម
មានន័យថា ( បា.; សំ. អធិជេ្យឞ្ឋ ) ដែលជាចម្បងបំផុត, ដែលជាធំបំផុត; ប្រសើរផុត។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អធិចិត្ត

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( សំ. បា. ) ចិត្តដ៏ក្រៃលែង, ចិត្តថ្នាក់ខ្ពស់ គឺចិត្តដែលបានសម្រេចសមាធិ ( សមាធិចិត្ត ) ។ អធិចិត្តសិក្ខា ( —ចិត-តៈសិក-ខា ) ការសិក្សាខាងផ្លូវសមាធិចិត្ត ( មានអធិសីលសិក្ខា, អធិប្បញ្ញាសិក្ខា ជាពួកមួយ )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អធិគុណា

---

មានន័យថា ( មើលក្នុងពាក្យ អធិគុណ )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អធិគុណ

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( សំ. បា. ) ដែលមានគុណលើសលុបឬច្រើនក្រៃលែង។
ឧទាហរណ៍៖ មាតាបិតាជាអធិគុណរបស់បុត្រធីតា ( បើស្ត្រីជា អធិគុណា )។

                    គុណច្រើនលើសលុប ។

ឧទាហរណ៍៖ មាតាបិតាមានអធិគុណចំពោះបុត្រធីតា ។

👉ថ្នាក់ពាក្យជា គុណនាម
មានន័យថា ( សំ. បា. ) ដែលមានគុណលើសលុបឬច្រើនក្រៃលែង។
ឧទាហរណ៍៖ មាតាបិតាជាអធិគុណរបស់បុត្រធីតា ( បើស្ត្រីជា អធិគុណា )។

                      គុណច្រើនលើសលុប ។
ឧទាហរណ៍៖ មាតាបិតាមានអធិគុណចំពោះបុត្រធីតា ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អធិគម

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( សំ. បា. ) ការបានដល់; ការបាន; ការបានសម្រេច; ការបានលុះ; ការរៀនសូត្រ; ការចេះដឹង; ផល, អរិយផល។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អធិគត—

---

មានន័យថា ( មើលក្នុងពាក្យ អធិគត )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អធិគត​សិល្ប

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា សិល្ប​ដែល​គេ​បាន​សិក្សា​ស្រេច​ហើយ ។ល។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អធិគត​វិជ្ជា ឬ–វិទ្យា

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា វិជ្ជា​ដែល​គេ​រៀន​ចេះ​ហើយ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អធិគត​ធម៌

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ធម៌​ដែល​គេ​បាន​លុះ​ហើយ ​ឬ​ធម៌​ដែល​គេ​ចេះ​ស្រេច​ហើយ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អធិគត

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា គុណនាម
មានន័យថា ( សំ. បា. ) ដែលបានដល់ហើយ; ដែលបានស្រេចហើយ; ដែលសម្រេចហើយ; ដែលបានលុះឬបានត្រាស់ដឹងហើយ ។ បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ អ. ថ. អៈធិគៈតៈ, ដូចជា អធិគតកម្ម អំពើឬកិច្ចការដែលសម្រេចហើយ, ដែលធ្វើរួចស្រេចហើយ ។ អធិគតធម៌ ធម៌ដែលគេបានលុះហើយឬធម៌ដែលគេចេះស្រេចហើយ ។ អធិគតវិជ្ជា ឬ —វិទ្យា វិជ្ជាដែលគេរៀនចេះហើយ ។ អធិគតសិល្ប សិល្បដែលគេបានសិក្សាស្រេចហើយ។ល។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អធិក—

---

មានន័យថា ( មើលក្នុងពាក្យ អធិក )។

👉ថ្នាក់ពាក្យជា គុណនាម
មានន័យថា ដែលប្រកបដោយពន្លឺព្រោងព្រាយ ដោយសោភណភាព ដែលបរិបូណ៌ដោយជ័យជំនះ ដោយកិតិ្តគុណ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អធិក​សុរ​ទិន ឬ –សូរ្យ​ទិន

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ថ្ងៃ​មួយ​ដែល​លើក​បន្ថែម​ត្រង់​ខែ​កុម្ភៈ​តាម​សុរិយ​គតិ (តាម​ធម្មតា, ខែ​កុម្ភៈ​មាន ២៨ ថ្ងៃ, កាល​ណា​មាន​អធិក​សុរ​ទិន​ទៅ​ជា​មាន ២៩ ថ្ងៃ) ។ល។ មើល​ក្នុង​ពាក្យ អធម ទៀត​ផង)។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អធិក​វារៈ

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ឬ–ពារ ថ្ងៃ​លើក គឺ​ថ្ងៃ​មួយ​ដែល​ថែម​ត្រង់​ខែ​ជេស្ឋ​តាម​ចន្ទ​គតិ (ខែ​ជេស្ឋ​នោះ​មាន ៣០ ថ្ងៃ) : ឆ្នាំ​មាន​អធិក​វារៈ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អធិក​មាស

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ខែ​លើក គឺ​ខែ​អាសាឍ ទី ២ ដែល​លើក​បង្រ្គប់​តាម​ចន្ទ​គតិ (ខែ​អាសាឍ​ទី ១ ហៅ បឋមាសាឍ, អធិក​មាស​ហៅ ទុតិយា-សាឍ មាន ៣០ ថ្ងៃ​ដូច​គ្នា; ក្នុង​ឆ្នាំ​នោះ​មាន ១៣ ខែ​ហៅ​ថា ឆ្នាំ​មាន​អធិក​មាស) ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អធិក​តរ​ភាព

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ភាវៈ​ច្រើន​ក្រៃ​លែង។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អធិក្រឹតិ

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( សំ. អធិក្ឫតិ ) សិទ្ធិ, សិទ្ធិភាព; ការយល់ព្រម; អនុញ្ញាត។
ឧទាហរណ៍៖ ធ្វើតាមអធិក្រឹតិ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អធិក្រមណ៍

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( ម. ព. អធិក្រម )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អធិក្រម

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( សំ. អធិក្រម ឬ អធិក្រមណ; បា. អធិ + កម ឬ កមន > អធិក្ក—, ច្រើនប្រើ អភិ + កម ឬ កមន > អភិក្ក— ជាង ) ការរុករានចូល; ការលុកលុយចូល។
ឧទាហរណ៍៖ ធ្វើអធិក្រម; អធិក្រមនៃកងទ័ព។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អធិការី

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( បា.; សំ. អធិ + ការិន៑ ) អ្នកដែលជាប្រមុខក្នុងការគ្រប់គ្រងឬក្នុងការត្រួតត្រាកិច្ចការនីមួយៗ; គ្រូធំ ( បើស្ត្រីជា អធិការិណី )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អធិការិណី

---

មានន័យថា ( មើលក្នុងពាក្យ អធិការី )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អធិការភូមិបាល

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា មន្រ្តីរដ្ឋបាលដែលចាត់តាំងឱ្យទៅបំពេញនាទីជាអធិការ ក្នុងក្រុមសុរិយោដី មានភារៈខាងពិនិត្យ ត្រួតការិយាល័យភូមិបាល (ម.ព នោះ)។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អធិការបតី

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ជាន់ដើមរដ្ឋមន្រ្តីក្រសួងយុត្តិធម៌ សម័យបច្ចុប្បន្ននេះ ឋានន្តររបស់ប្រមុខរដ្ឋាភិបាល នៃប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ និងអូទ្រិីស។

                      ប្រមុខរដ្ឋាភិបាលនៃប្រទេសមួយចំនួន។

ឧទាហរណ៍៖ ប្រមុខដឹកនាំរដ្ឋាភិបាលនៃប្រទេសអាល្លឺម៉ង់មានងារជាអធិការបតី។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អធិការនៃកិច្ចការនយោបាយ និងរដ្ឋបាល

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា មន្រ្តីជាន់ខ្ពស់ ក្នុងក្របខ័ណ្ឌរដ្ឋបាល មានភារៈពិនិត្យ ត្រួតការងាររបស់ចៅហ្វាយខេត្តនានា ក្នុងព្រះរាជាណាចក្រ និងធ្វើអង្កេតពីកំហុសនៃអ្នករាជការ ដែលមានមន្ទិលថាបានរំលោភលើច្បាប់។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អធិការនៃការងារ និងសង្គមកិច្ច

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា មន្រ្តីជាន់ខ្ពស់ ក្នុងក្របខណ្ឌរដ្ឋបាល មានភារៈខាងត្រួតពិនិត្យរោងចក្រ សហគ្រាស ឬគ្រឹះស្ថានពាណិជ្ជកម្ម ឱ្យដឹងថាមានយកកម្មករខ្មែរធ្វើការឈ្នួលតាមចំនួនភាគរយហើយ ឬនៅ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អធិការដ្ឋាននិសិន្ន

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា អធិការដ្ឋាន ដែលតាំងនៅតែមួយកន្លែង ឥតលើកទៅដាក់ នៅទីឯទៀត។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អធិការគង្គា និងរុក្ខា

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា មន្រ្តីជាន់ខ្ពស់ក្នុងក្រុមគង្គា និងរុក្ខា (ម.ព នោះ) មានភារៈខាងពិនិត្យត្រួតលើការសព្វ យ៉ាងដែលអ្នករាជការក្នុងក្រុមនោះបានបំពេញ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អធិការក្រុមព្រះនគរបាលជាតិ

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ឋានន្តរនៃមន្ត្រីក្នុងក្រុមព្រះនគរបាលជាតិ (ម.ព ក្រុមព្រះនគរបាល)។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អធិការកិច្ចទំនិញមុនពេលផ្ទុក

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា គយ
មានន័យថា អធិការកិច្ចលើបរិមាណនិងគុណភាពទំនិញ និងសកម្មភាពពាក់ព័ន្ធទាំងឡាយ ដែលត្រូវអនុវត្តដោយក្រុមហ៊ុនអធិការកិច្ច។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អធិការកិច្ចការតុលាការ

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា មន្រ្តីជាន់ខ្ពស់ក្នុងក្រសួងយុត្តិធម៌ ជាអ្នកមានភារៈខាងត្រួតពិនិត្យមើលសាលាក្តីក្នុងព្រះរាជអាណាចក្រ​។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អធិការកម្ម, កិច្ច, ការដ្ឋាន, -មណ្ឌល

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ការពិនិត្យ ការត្រួតពិនិត្យរបស់អធិការ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អធិការ

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( សំ. បា. ) ការបំពេញកុសលដ៏ក្រៃលែង ( មហាបរិច្ចាគ ); អំណាច; សិទ្ធិ ឬសិទ្ធិភាព; ការគ្រប់គ្រង; ការបង្គាប់បញ្ជា, បញ្ជាការ; មុខការ; មុខក្រសួង; ទីធ្វើរាជការ; ភារៈ; ច្បាប់, ច្បាប់បញ្ញត្ត; ចំពូកសេចក្ដី; ដំណើរសេចក្ដី ។ អ្នកគ្រប់គ្រង; អ្នកត្រួតត្រា; អ្នកទទួលការខុសត្រូវ​ ។
ឧទាហរណ៍៖ អធិការសាលាបឋមសិក្សា, អធិការក្រុមនគរបាលជាតិ។ល។

                      ខ្មែរច្រើនប្រើពាក្យនេះចំពោះការហៅបព្វជិតដែលបានទទួលសញ្ញាប័ត្រតាំងជាអធិបតីក្នុងវត្តមួយៗ ។
ឧទាហរណ៍៖ លោកអធិការ ឬ ចៅអធិការ ( ព. សា. លោកមេវត្ត ឬ លោកសង្ឃ្រាជ, ព. បុ. ហៅ ចៅកូវ ថា ព្រះសង្ឃចៅកូវ ) ។

                       អធិការកម្ម ឬ —កិច្ច កិច្ចការរបស់អធិការ, ការពិនិត្យត្រួតត្រានៃអធិការ ។ អធិការដ្ឋាន ទីចាត់ការរបស់អធិការ, ការិយាល័យនៃអធិការ ។ អធិការមណ្ឌល មណ្ឌលនៃអធិការ គឺនាទីតំបន់មានកំណត់ព្រំដែនដែលអធិការត្រូវពិនិត្យត្រួតត្រា ។
មន្រ្តីជាអ្នកមានភារៈខាងពិនិត្យត្រួតកិច្ចការក្នុងក្រសួង និងក្រុមរាជការផ្សេងៗ។

👉ថ្នាក់ពាក្យជា ទ្រព្យសម្បត្តិរដ្ឋ
មានន័យថា បុគ្គល ឬអាជ្ញាធរដែលតែងតាំងដោយរដ្ឋាភិបាល។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អធិកអធម

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា គុណនាម
មានន័យថា ( សំ. បា. អធិក “ក្រៃលែង, លើសលែង, លើសលន់, រុងរឿង, ហ៊ឹកហ៊ាក់” + អធម “ថយថោក, ថោកទាប; មិនរុងរឿង, រម៉េះរម៉ោះ, រប៉ិចរប៉ី, រាយរង, បន្ទាប់បន្សំ . . . ) ខ្មែរប្រើពាក្យនេះចំពោះតែពិធីបុណ្យឬពិធីអ្វីមួយ ដែលរុងរឿងផង រម៉េះរម៉ោះឬរប៉ិចរប៉ីរាយរងខ្លះផង។
ឧទាហរណ៍៖ ធ្វើបុណ្យសីមាអធិកអធម ៧ យប់ គម្រប់ ៧ ថ្ងៃ គឺធ្វើបុណ្យសីមានោះ មានរបៀបរៀបចំរុងរឿងហ៊ឹកហ៊ាក់ផង មានល្បែងរបាំរម៉េះរម៉ោះនិងការលក់ដូរចេកអំពៅនំចំណីជាដើម រប៉ិចរប៉ី រាយរង ពេញពាសនៅទីជិតៗនោះផង; បើមិនមានលក្ខណៈដូច្នោះទេ ពុំគួរហៅថា អធិកអធម ឡើយ; ព. កា. ថា : គេធ្វើបុណ្យសព មានអ្វីទាំងគ្រប់ អធិកអធម ទាំងថ្លៃទាំងថោក តាមគេនិយម អ្នកតូចអ្នកធំ ឈូឆរតាមពេល ។ ( ប្រយ័ត្នកុំអាន, កុំនិយាយច្រឡំថា អធិកអធ័ម ) ។ ម. ព. អធិក និង អធម ទៀតផង។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អធិកវារៈ

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ចំនួនប្រាប់ថា តើត្រូវថែមប៉ុន្មានថ្ងៃ ដើម្បីបង្គ្រប់ឆ្នាំចន្ទគតិ ឱ្យស្មើនឹងថ្ងៃនៃឆ្នាំសុរិយគតិឱ្យគ្រប់៣៦៥ ថ្ងៃក្នុងឆ្នាំនីមួយៗ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អធិកវារៈ

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ចំនួនប្រាប់ថា តើត្រូវថែមប៉ុន្មានថ្ងៃ ដើម្បីបង្គ្រប់ឆ្នាំចន្ទគតិ ឱ្យស្មើនឹងថ្ងៃនៃឆ្នាំសុរិយគតិឱ្យគ្រប់៣៦៥ ថ្ងៃក្នុងឆ្នាំនីមួយៗ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អធិកលាភ

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា លាភកើតមកពីទឹកប្រាក់ដែលចេញទៅរកស៊ី តម្លៃវត្ថុអ្វីៗ ដែលកើនឡើងលើសដើម។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អធិករណ—

---

មានន័យថា ( មើលក្នុងពាក្យ អធិករណៈ ឬ អធិករណ៍ )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អធិករណ៍

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( ម. ព. អធិករណៈ )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អធិករណៈ

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( សំ. បា. អធិករណ ) ការអាងហេតុផល; ទោស; រឿងហេតុ; វិវាទ, ជម្លោះ, ការទាស់ទែងគ្នា; ការប្ដឹងប្រកាន់គ្នា, ក្ដី, ក្ដីក្ដាំ : កើតអធិករណៈ, រម្ងាប់អធិករណ៍ ។ បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ សរសេរជា អធិករណ អ. ថ. អៈ-ធិ-កៈរ៉ៈណៈ, ដូចជា អធិករណមណ្ឌប ( —ម័ន-ដប់ ) ឬ —មាល សាលាជំនុំក្ដី ។ អធិករណលេខកៈ ស្មៀនតុលាការ ( បើស្ត្រីជា អធិករណលេខិកា ) ។ អធិករណលេខា ឬ —លិខិត លិខិតកាត់ក្ដី, សាលក្រម។ល។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អធិកភាព

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា គុណសម្បត្តិអ្វីៗ ដែលប្រកបដោយពន្លឺព្រោងពា្រយ ដោយសោភណ​ភាព ដោយកិត្តិគុណ ភាពគគ្រឹកគគ្រេង។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អធិកភាព

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា គុណសម្បត្តិអ្វីៗ ដែលប្រកបដោយពន្លឺព្រោងពា្រយ ដោយសោភណ​ភាព ដោយកិត្តិគុណ ភាពគគ្រឹកគគ្រេង។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អធិក

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា គុណនាម
មានន័យថា ( សំ. បា. ) ក្រៃ, ក្រៃលែង; លើស, លើសលែង, លើសលន់; ពន់ប្រមាណ; ពេក, ពេកក្រៃ; ដែលថែម, បន្ថែម; ដែលបំពេញ; ដែលបង្រ្គប់; ផ្ទួន : ច្រើនអធិក ច្រើនក្រៃ; ដ៏អធិក ដ៏ក្រៃលែង; បីអធិក ច្រើនពេកក្រៃ, ច្រើនពន់ប្រមាណ ( ព. កា. ) : កងទ័ពបីអធិក មុខគួរឲ្យភ្លឹក ភ្លាំងភ្លេចស្មារតី ប្រជានិករ ទាំងប្រុសទាំងស្រី អ្នកមានកូនខ្ចី តែងភ័យជាងគេ ។ ( សរសេរក្លាយជា អធឹក ក៏មាន សម្រួលតាមសម្ផស្សកាព្យ ។ បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ អ. ថ. អៈធិ-កៈ, ដូចជា អធិកតរភាព ( —តៈរ៉ៈ— ) ភាវៈច្រើនក្រៃលែង ។ អធិកមាស ខែលើក គឺខែអាសាឍ ទី២ ដែលលើកបង្គ្រប់តាមចន្ទគតិ ( ខែអាសាឍទី ១ ហៅ បឋមាសាឍ, អធិកមាសហៅ ទុតិយាសាឍ មាន ៣០ ថ្ងៃដូចគ្នា; ក្នុងឆ្នាំនោះមាន ១៣ ខែ ហៅថា ឆ្នាំមានអធិកមាស ) ។ អធិកវារៈ ឬ —ពារ ថ្ងៃលើក គឺថ្ងៃមួយដែលថែមត្រង់ខែជេស្ឋតាមចន្ទគតិ ( ខែជេស្ឋនោះមាន ៣០ ថ្ងៃ ) : ឆ្នាំមានអធិកវារៈ ។ អធិកសុរទិន ឬ —សូរ្យទិន ( —សុរ៉ៈ ឬ សូរ្យ៉ៈ— ) ថ្ងៃមួយដែលលើកបន្ថែមត្រង់ខែកុម្ភៈតាមសុរិយគតិ ( តាមធម្មតា, ខែកុម្ភៈមាន ២៨ ថ្ងៃ, កាលណាមានអធិកសុរទិនទៅជាមាន ២៩ ថ្ងៃ ) ។ ល ។ មើលក្នុងពាក្យ អធម ទៀតផង )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អធរមាន

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា គុណនាម
មានន័យថា ( បា. ) ដែលផ្ទុយគ្នានឹង ធរមាន គឺកំពុងតែគ្មាន, ដែលឥតមានសោះឡើយ ។ វេវ. អវិជ្ជមាន ។ ព. ផ្ទ. វិជ្ជមាន។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អធម្ម—

---

មានន័យថា ( មើលក្នុងពាក្យ អធម្ម )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អធម្ម​វាចា

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា វាទ សម្ដី​ខុស​ធម៌, ខុស​ច្បាប់។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អធម្ម​កម្ម

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា កម្ម​អាក្រក់, អំពើ​ពុំ​ប្រសើរ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អធម្ម

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា គុណនាម
មានន័យថា ( បា.; សំ. អធម៌ ) ដែលពុំមែនធម៌, ដែលខុសធម៌, ក្រៅគន្លងធម៌, ខុសច្បាប់; អាក្រក់, ពុំប្រសើរ : មនុស្សអធម្ម ( ប្រើជា អធម៌ ក៏បាន ) ។ ន. ដំណើរខុសធម៌, ខុសច្បាប់; ការពុំប្រសើរ; ទុច្ចរិត : ចៅក្រមវិនិច្ឆ័យក្ដីដោយអធម្ម ( ប្រើជា អធម៌ ក៏បាន ) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ អ. ថ. អៈធ័ម-មៈ, ដូចជា អធម្មកម្ម កម្មអាក្រក់, អំពើពុំប្រសើរ ។ អធម្មការី អ្នកធ្វើអំពើពុំប្រសើរ ( បើស្ត្រីជា អធម្មការិនី )។ អធម្មវាចា —វាទ សម្ដីខុសធម៌, ខុសច្បាប់ ។ អធម្មវាទី អ្នកនិយាយខុសធម៌, ខុសច្បាប់ (បើស្ត្រីជា អធម្មវាទិនី ) ។ ល ។ ( ព. កា. ) : អធម្មវាទី និយាយញាំញី ព្រះពុទ្ធសាសនា ព្រោះលាភជិះជាន់ ភ័ន្ដភ្លេចសិក្ខា លែងកាន់រក្សា ថាឥតអៀនខ្មាស ។ ពោលតាមទំនើង ដែលចិត្តខ្លួនទើង ពាយងាយផ្ដេសផ្ដាស ខុសខ្លះត្រូវខ្លះ ច្រឡេសច្រឡាស ព្រោះឥតក្ដីខ្មាស ហៅអលជ្ជី។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អធម៌

---

មានន័យថា ដូចគ្នានឹង អធម្ម ( ម. ព. នេះ )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អធម

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា គុណនាម
មានន័យថា ( សំ. បា. ) ថយថោកឬថោកថយ, ថោកទាបឬទាបថោក; ដែលមិនរុងរឿង; លាមក; សាបរលាប; រម៉េះរម៉ោះ; រប៉ិចរប៉ី; រាយរង; បន្ទាប់បន្សំ : មនុស្សអធម; របស់អធម, ទំនិញអធម ។ បើរៀងភ្ជាប់ជាមួយនឹងសព្ទដទៃឲ្យជាសមាសនាម អានថា អៈធៈមៈ ដូចជា អធមបុរស បុរសថយថោក; អធមវណិជ្ជា ជំនួញរាយរង; អធមភណ្ឌ របស់រប៉ិចរប៉ី ។ បើផ្សំជាមួយនឹង អធិក ផងជា អធិកអធម ( អៈធិក-អៈធំ ) ទាំងអធិកផងទំាងអធមផង គឺទាំងរុងរឿងផងទំាងរប៉ិចរប៉ីឬរម៉េះរម៉ោះខ្លះផង : បុណ្យខណ្ឌសីមា ៣ យប់ ៤ ថ្ងៃដ៏អធិកអធម គឺបុណ្យនោះមានរបៀបរៀបចំរុងរឿងហ៊ិកហ៊ាក់គួររីករាយផង មានអ្នកលក់អីវ៉ាន់រប៉ិចរប៉ីនៅក្បែរវត្តផង ឬមានល្បែងរបាំនៅក្រៅវត្តនោះកំដរបុណ្យក្នុងវេលាយប់ខ្លះផង ( មានទាំងរុងរឿងមានទាំងរប៉ិចរប៉ីបន្ទាប់បន្សំផង ទើបហៅថា អធិកអធម បើមានតែត្រឹម អធិក ឥត អធម ផងទេ ពុំហៅថា អធិកអធម ឡើយ, ត្រូវហៅថា ពិធីបុណ្យ អ៊ឹកអធិក ឬ អ៊ឹកអធិកហ៊ឹកហ៊ាក់ ឬក៏ ហ៊ឹកហ៊ាក់ ដូច្នេះវិញ ទើបត្រូវតាមអត្ថន័យរបស់ពាក្យ ) ។ គួរកុំច្រឡំអានឬនិយាយថា អធិកអធ័ម, ត្រូវអានថា អធំ ដូច សង្គម, មធ្យម, និយម, សមាគម . . . ដែរ មិនថា សង្គ័ម, មធ្យ័ម, និយ័ម, សមាគ័ម . . . ទេ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អទ្ធាន—

---

មានន័យថា ( មើលក្នុងពាក្យ អទ្ធាន )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អទ្ធាន​សម័យ ឬ –គមន​សម័យ

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា វេលា​ដើរ​ផ្លូវ​ឆ្ងាយ ។ ព. កា. ថា : ទៅ​កាន់​អទ្ធាន ត្រូវ​តែ​ឲ្យ​មាន ជន​ផង​ជា​គ្នា ជា​មិត្រ​តាម​ផ្លូវ កុំ​ទៅ​ឯកា ក្រែង​ជា​ពុំ​ជា គ្រាន់​បាន​គ្នា​ជួយ ។ល។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អទ្ធានគមន៍

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ដំណើរទៅកាន់ប្រទេសឆ្ងាយៗ ពីស្រុកកំណើតរបស់ខ្លួន។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អទ្ធានគមនសម័យ

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា វេលាដើរផ្លូវឆ្ងាយ ។ ល ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អទ្ធាន

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( បា.; សំ. អធ្វាន ) ផ្លូវ, ផ្លូវឆ្ងាយ ។ ( សំ. អធ្វន៑ ) កាល, សម័យ; វេលា ។ បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ អ. ថ. អ័ត-ធានៈ, ដូចជា អទ្ធានគមន៍ ( —គំ ) ការដើរផ្លូវឆ្ងាយ, ការធ្វើដំណើរទៅឆ្ងាយ ។ អទ្ធានគមនាគមន៍ ( —គៈមៈនាគំ ) ការទៅមកតាមផ្លូវឆ្ងាយ; ការធ្វើដំណើរទៅមកឆ្ងាយ ។ អទ្ធានសម័យ ឬ —គមនសម័យ ( —គៈមៈនៈ — ) វេលាដើរផ្លូវឆ្ងាយ ។ ព. កា. ថា : ទៅកាន់អទ្ធាន ត្រូវតែឲ្យមាន ជនផងជាគ្នា ជាមិត្រតាមផ្លូវ កុំទៅឯកា ក្រែងជាពុំជា គ្រាន់បានគ្នាជួយ។ល។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អទ្ធា

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( បា.; សំ. អធ្វន៑ ) កាល, សម័យ; ផ្លូវ, អធ្វា, ផ្លូវឆ្ងាយ ( ព. កា. )។
ឧទាហរណ៍៖ ដើរតាមអទ្ធា ត្រូវតែមានគ្នា ម្នាក់ឯងពុំសម ទោះខំស្រូតរូត ដោយក្ដីបារម្ភ ដើរទាំងបង្ខំ ព្រោះខ្លាចមានគ្រោះ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អទ្ធគូ

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( បា.; សំ. អធ្វគ ) អ្នកដំណើរ, អ្នកដើរផ្លូវឆ្ងាយ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អទុរាគតា

---

មានន័យថា (មើលក្នុងពាក្យ អទុរាគត)។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អទុរាគត

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( បា.; សំ. អទូរាគត < អ + ទុស៑ + អាគត ) ដែលមកដោយមិនលំបាក, ដោយងាយស្រួល ឬដោយសួស្ដី; អ្នកដែលមកដល់ដោយសុខស្រួល។
ឧទាហរណ៍៖ ភ្ញៀវអទុរាគ ( បើស្ត្រីជា អទុរាគតា ) ។ វេវ. ស្វាគត។

👉ថ្នាក់ពាក្យជា គុណនាម
មានន័យថា ( បា.; សំ. អទូរាគត < អ + ទុស៑ + អាគត ) ដែលមកដោយមិនលំបាក, ដោយងាយស្រួល ឬដោយសួស្ដី; អ្នកដែលមកដល់ដោយសុខស្រួល។
ឧទាហរណ៍៖ ភ្ញៀវអទុរាគ ( បើស្ត្រីជា អទុរាគតា ) ។ វេវ. ស្វាគត។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អទិស្សមានភាព

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ជនដែលមានរោគម៉្យាងធ្វើឱ្យរូបារម្មណ៍ចូលទៅឆ្លុះខាងក្រៅចិត្រប័ដ (ម.ព នោះ) ម្លោះហើយនាំឱ្យមើលអ្វីៗជិតៗមិនឃើញ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អទិស្សមាន

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា គុណនាម
មានន័យថា ( បា. ) ដែលមើលពុំឃើញ; ដែលពុំប្រាកដ ( ព. កា. )
ឧទាហរណ៍៖ អទិស្សមាន សឹងមានរូបប្រាណ ប៉ុន្តែកំបាំង ខ្លះមានភាពខ្សោយ ខ្លះមានភាពខ្លំាង ខ្លះកាន់សច្ចំ ខ្លះដាច់មេត្តា ។ ខ្លះរាប់អានមនុស្ស វៀរចាកក្ដីខុស អំពើពាលា ព្រះពុទ្ធទតឃើញ នៅសព្វទិសា ទ្រង់ទូន្មានថា ឲ្យវៀរទុច្ចរិត ។

                      អទិស្សមានកាយ អ្នកដែលមានខ្លួនគេមើលមិនឃើញ
ឧទាហរណ៍៖ ពួកអមនុស្សមានភូត, បិសាច, ទេវតា, យក្សជាដើម ជាអទិស្សមានកាយ ( ហៅ អទិស្សមានរូប ក៏បាន ) ។

                     អទិស្សមានការណ៍ ឬ —ហេតុ ដំណើរឬហេតុពុំបា្រកដ ។ អទិស្សមានភាព ភាពដែលមើលពុំឃើញ, ភាពដែលពុំប្រាកដ ។ ល ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អទិន្ន—

---

មានន័យថា ( មើលក្នុងពាក្យ អទិន្ន )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អទិន្ន​ហារី

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា អ្នក​នាំ​យក​របស់​ដែល​គេ​មិន​បាន​ឲ្យ (ចោរ); បើ​ស្ត្រី​ជា អទិន្ន​ហារិនី។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អទិន្ន​ភណ្ឌ ឬ –វត្ថុ

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ភណ្ឌៈ ​ឬ​វត្ថុ​ដែល​គេ​មិន​បាន​ឲ្យ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អទិន្នា—

---

មានន័យថា ( មើលក្នុងពាក្យ អទិន្ន )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អទិន្នាទាយី

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា (បា. < អទិន្ន + អាទាយី “អ្នក​យក” អទិន្ន​ហារី (បើ​ស្ត្រី​ជា អទិន្នាទាយិនី) ។ល។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អទិន្នាទាយី

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា (បា. < អទិន្ន + អាទាយី “អ្នក​យក” អទិន្ន​ហារី (បើ​ស្ត្រី​ជា អទិន្នាទាយិនី) ។ល។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អទិន្នាទាន

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា (បា. <អទិន្ន + អាទាន “ការ​យក”) ការ​លួច​ទ្រព្យ​គេ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អទិន្ន

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា គុណនាម
មានន័យថា ( បា.; សំ. អទត្ត ) ដែលមិនឲ្យ, ដែលគេមិនបានឲ្យ ។ អទិន្នភណ្ឌ ឬ —វត្ថុ ភណ្ឌៈឬវត្ថុដែលគេមិនបានឲ្យ ។ អទិន្នហារី អ្នកនាំយករបស់ដែលគេមិនបានឲ្យ ( ចោរ ); បើស្ត្រីជា អទិន្នហារិនី ។ អទិន្នាទាន ( បា. < អទិន្ន + អាទាន “ការយក” ) ការលួចទ្រព្យគេ ។ អទិន្នាទាយី ( បា. < អទិន្ន + អាទាយី “អ្នកយក” ) អទិន្នហារី ( បើស្ត្រីជា អទិន្នាទាយិនី )។ល។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អទិត្យ, នាងផ្អែក

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ព្រឹក្សម្យ៉ាងកំពស់ ១០-១៥ ម ដុះក្នុងព្រៃក្រាស់ ឬព្រៃក្រាស់លាយព្រៃស្រោង ក្នុងប្រទេសជាច្រើន ខ្មែរ លាវ ប្រជុំកោះជ្វា ឥណ្ឌា។ ឈើនាងផ្អែក ជាឈើល្អលេខពីរ សម្រាប់ប្រើការបានគ្រប់យ៉ាង ធ្វើក្តារ សង់ផ្ទះ និងវត្ថុផ្សេងៗ។
ឧទាហរណ៍៖ (ឯកសារយោង វចនានុក្រម រុក្ខជាតិប្រើប្រាស់ក្នុងប្រទេសកម្ពុជា )

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អទិដ្ឋមិត្រ

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា (មើលក្នុងពាក្យ អទិដ្ឋ )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អទិដ្ឋមិត្ត

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( មើលក្នុងពាក្យ អទិដ្ឋ )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អទិដ្ឋ

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា គុណនាម
មានន័យថា ( បា. ) ដែលមិនឃើញ, ដែលមិនបានឃើញ ។ អទិដ្ឋបុព្វ ដែលមិនធ្លាប់បានឃើញ : របស់អទិដ្ឋបុព្វ, ស្រុកអទិដ្ឋបុព្វ ។ អទិដ្ឋមិត្ត មិត្តមិនដែលឃើញគ្នា គឺអ្នកដែលរាប់អានគ្នាជាមិត្ត ប៉ុន្តែមិនដែលបានចួប មិនដែលបានឃើញគ្នាសោះ គ្រាន់តែបានផ្ញើសំបុត្រឬផ្ដាំដំណឹងទៅវិញទៅមករកគ្នា ឬក៏ផ្ញើទ្រព្យរបស់ភ័ស្ដុភារអ្វីៗទៅវិញទៅមកដោយអ្នកដទៃ ។ អទិដ្ឋហេតុ ហេតុដែលមិនដែលឃើញ, ហេតុចម្លែក។ល។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អទាសភាព

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( ម. ព. អទាសព្យ )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អទាសព្យ

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( បា. អទាសព្យ, អទាសភាវ, អទាសតា; សំ. អទាសវ្យ, — ) ភាវៈមិនមែនជាទាសៈឬទាសីគេ; ភាពជាអ្នកជា, ភុជិស្សតាឬភុជិស្សភាព ( ប្រើជា អទាសតា ក៏បាន )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អទាសតា

---

មានន័យថា មើលក្នុងពាក្យ អទាសព្យ ឬ អទាសភាព។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អទារុណ

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា គុណនាម
មានន័យថា ( សំ. បា. ) ដែលមិនកាច ( ស្លូត ) ។ ព. ផ្ទ. ទារុណ ។ អទារុណកម្ម ( —ណៈក័ម ) អំពើស្លូត; អំពើល្អ ( ព. ផ្ទ. ទារុណកម្ម ) ។ អទារុណភាព ( —ណៈភាប ) ភាវៈស្លូត ( ព. ផ្ទ. ទារុណភាព ) ។ ល ។ ( ព. កា. ) : អទារុណកម្មជាអំពើ សុភាពស្មោះស្មើគួរពេញចិត្ត អស់ជនប្រុសស្រីគួរផ្ដេកផ្ដិត ដ្បិតនឹងផ្ដល់ផលប្រសើរឲ្យ ។ ផ្ទុយគ្នានឹងទារុណកម្ម ដែលនាំឲ្យបានក្ដីទន់ខ្សោយ បើបានជាជ្រុលកុំបណ្ដោយ ក្រោយៗត្រូវរាងចាលរអា។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អទារជន

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( សំ. បា. អទារ “ដែលឥតភរិយា” + ជន ) មនុស្សឥតភរិយា; មនុស្សពុំទាន់មានភរិយា ( ប្រុសលីវ )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អទាយាទ

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា គុណនាម
មានន័យថា ( សំ. បា. ) ដែលមិនមានអំណាចត្រូវបានទ្រព្យសម្បាច់ ។

ឧទាហរណ៍៖ កូនអទាយាទ ( បើស្ត្រីជា អទាយាទា ) ។ ព. កា. ថា : ខ្លួនជាអទាយាទ កុំវាតអាទ្យដណ្ដើមទ្រព្យ ត្រូវស្គាល់ក្ដីខុសគាប់ តាមផ្លូវច្បាប់ប្រាប់ពន្យល់។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អទលី

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា គុណនាម
មានន័យថា ដែលគ្មានត្របកផ្កា។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អទត្ថពលភាព

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា គុណសម្បត្តិអ្វីៗ ដែលជាអទត្ថពល ដែលពុំទាន់ឱ្យផលក្នុងពេលនេះ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អទត្ថពល

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា គុណនាម
មានន័យថា ដែលដល់ព្រមដោយអំពើ ដែលពុំបានកើតផលក្នុងពេលបច្ចុប្បន្ននៅឡើយ។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អថ័ព្វន៍

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( ម. ព. អថព្វ )។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អថ័ន

---

មានន័យថា (មើលក្នុងពាក្យ អថព្វ ឬ អថ័ព្វន៍)។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អថ៌

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( សំ. ) អត្ថ។
ឧទាហរណ៍៖ ធម៌អថ៌ ធម៌និងអត្ថគឺបាលីនិងអដ្ឋកថាឬបាលីព្រមទាំងសេចក្ដីអធិប្បាយ : រៀនធម៌អថ៌, ចេះធម៌ចេះអថ៌ ឬ ចេះធម៌អាថ៌។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អថិរវន្ត

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា គុណនាម
មានន័យថា អស្ថិរវន្ត ដែលមិនឋិតថេរ មិនតាំងនៅយូរ ដែលតែងតែដល់នៅការប្រែប្រួល។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---

អថិរភាព

---

👉ថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ
មានន័យថា ( បា. អថិរភាវ; សំ. អស្ថិរភាវ ) ភាពដែលមិនឋិតថេរ, លក្ខណៈដែលមិនតាំងនៅមាំមួន, ការមិនទៀងទាត់, ការប្រែប្រួល
ឧទាហរណ៍៖ សង្ខារទាំងឡាយតែងប្រកបដោយអថិរភាពជាធម្មតា ( ប្រើជា អស្ថិរភាព ក៏បាន )។

                     ភាព លក្ខណៈជាអថិរវន្ត ដែលដល់នូវការប្រែប្រួល ដែលខ្វះលក្ខណៈជានិច្ច។

ដកស្រង់ពីវចនានុក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត

---